Pierre Ramus*
Έχει ειπωθεί, και όχι άδικα, ότι προτού το προλεταριάτο καταφέρει να νικήσει τις μάστιγες της εξουσίας και της εκμετάλλευσης, θα πρέπει πρώτα να ξεπεράσει την απαγόρευση της πειθαρχίας και του σιδηρού κεντρικού συστήματος που κυριαρχεί στη γερμανική εργατική τάξη με τη μορφή του «σοσιαλισμού», δηλαδή της σοσιαλδημοκρατίας. Πράγματι, αυτό μπορεί να μην απέχει πολύ από την αλήθεια, διότι είναι αυτό περισσότερο από οτιδήποτε άλλο που εμποδίζει τους εργαζόμενους των γερμανόφωνων χωρών να αναλάβουν ορθολογική και επαναστατική δράση στο δρόμο της κοινωνικής ανασυγκρότησης. Η Γερμανία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αντίδρασης ενάντια στο «αληθινό πράγμα», ένα αυστηρό εργατικό κίνημα, που ασκεί την οικονομική του δύναμη στη Γενική Απεργία, την Άμεση Δράση, τη Σαμποτάζ και τον Αντιμιλιταρισμό, και με αυτόν τον τρόπο προωθεί τον τελικό στόχο του σύγχρονου απελευθερωτικού κινήματος, τον Κομμουνισμό – την Αναρχία.
Λόγω αυτών των γεγονότων, το εργατικό κίνημα της Αυστρίας και της Ελβετίας δεν είναι παρά η ουρά της Σοσιαλδημοκρατίας της Γερμανίας, ακόμη πιο υποτακτικό, πιο στερημένο από κάθε πραγματικά σοσιαλιστική δραστηριότητα και ακόμη πιο διαποτισμένο από οπορτουνισμό από την τελευταία. Και είναι λογικό ότι μια αρχή όπως ο αναρχισμός, με την πλήρη άρνησή του κάθε εξουσίας και διακυβέρνησης των ανθρώπων, μισείται πιο έντονα όχι μόνο από τις κυβερνήσεις αλλά και από τους πολιτικούς εκμεταλλευτές του εργατικού κινήματος στις προαναφερθείσες χώρες. Συνεργάζονται με τις αντίστοιχες κυβερνήσεις τους όταν πρόκειται για την καταστολή των επαναστατικών αρχών του αναρχισμού. Έτσι, τους βλέπουμε να απορρίπτουν κάθε αρχή της ελευθερίας του λόγου όταν στρέφουν τις δηλητηριώδεις προσπάθειές τους εναντίον του αγώνα μας. Η ιστορία του εργατικού κινήματος στη Γερμανία και την Αυστρία – και σε μικρότερο βαθμό στην Ελβετία – είναι μια συνδυασμένη επίθεση της κυβέρνησης και των πολιτικών εναντίον του πραγματικού επαναστατικού σοσιαλισμού, όπως αυτός ενσαρκώνεται μόνο στον αναρχισμό. Σε αυτή τη διαμάχη, με τη βοήθεια της βαθιάς άγνοιας και της υπανάπτυξης της εργατικής τάξης, ο κρατικός ή κοινοβουλευτικός «σοσιαλισμός» και οι επιφανειακές «κοινωνικές μεταρρυθμίσεις» αντικαθιστούν ένα πραγματικά ταξικά συνειδητοποιημένο εργατικό κίνημα στη Γερμανία, την Αυστρία και τις γερμανόφωνες περιοχές της Ελβετίας.
Παρ' όλα αυτά, η φλόγα του ιδεαλισμού και των πραγματικών σοσιαλιστικών δραστηριοτήτων δεν μπορεί να σβήσει εντελώς. Και έτσι υπάρχει και ένα αναρχικό κίνημα σε αυτές τις χώρες, το οποίο γίνεται ακόμη ισχυρότερο καθώς περνάει η πλημμύρα της εξέλιξης και της εμπειρίας. Θα προσπαθήσουμε να δώσουμε μια σύντομη επισκόπηση του ίδιου.
Γερμανία
Το αναρχικό κίνημα είναι το ισχυρότερο σε αυτή τη χώρα σε σύγκριση με τις άλλες δύο. Πριν από είκοσι χρόνια, αναπτύχθηκε από μια άκαμπτη μαρξιστική πτέρυγα της εξαντλημένης Σοσιαλδημοκρατίας, η οποία απέκλεισε την πρώτη λόγω των υπερβολικά επαναστατικών της τάσεων. Αυτό συνέβη την εποχή των λεγόμενων Jungen (Νέοι). Από αυτή την ομάδα προήλθε το αναρχικό κίνημα της σύγχρονης Γερμανίας.
Θεωρητικά, το κίνημα βασίζεται στις αρχές του κομμουνιστικού αναρχισμού, όπως τις διατύπωσε ο Κροπότκιν. Στις τακτικές του, είναι απόλυτα επαναστατικό, με μια κλίση προς την παλιά μέθοδο εξέγερσης του Μπακούνιν. Αλλά η τελευταία αντικαθίσταται από τις επαναστατικές συνδικαλιστικές του δραστηριότητες, οι οποίες επικεντρώνονται κυρίως σε μια πολύ έντονη και ενεργητική αντιμιλιταριστική προπαγάνδα, εξαιρετικά απαραίτητη στη στρατιωτικοποιημένη Γερμανία, αλλά και πολύ επικίνδυνη. Έτσι, το κίνημα πρέπει να κάνει πολλές θυσίες για τον αντιμιλιταρισμό. Κάθε χρόνο, πολλοί καλοί σύντροφοι εξαφανίζονται πίσω από τα κάγκελα των φυλακών και των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, για να εκτίσουν μακροχρόνιες ποινές. Μόλις πρόσφατα, για παράδειγμα, ο Ρούντολφ Όστραϊχ (Rudolf Oestreich) αφέθηκε ελεύθερος μετά από σχεδόν τέσσερα χρόνια σωφρονιστικής ποινής, για την αναπαραγωγή της απόφασης του Άμστερνταμ για τον αντιμιλιταρισμό στο όργανο “Der Freie Arbeiter” (Ο Ελεύθερος Εργάτης).
Η γερμανική Σοσιαλδημοκρατία έχει υιοθετήσει τη μέθοδο να αποκαλεί τη Γενική Απεργία, από οικονομική άποψη, αναρχική, ενώ για πολιτικούς σκοπούς η Γενική Απεργία ονομάζεται μαζική απεργία. Ως εκ τούτου, τα δικαστήρια έχουν επικεντρώσει πρόσφατα την προσοχή τους στη Γενική Απεργία, όπως προπαγανδίζεται από τους αναρχικούς. Χωρίς έναν ρητό αντι-αναρχικό νόμο, το κίνημά μας εξακολουθεί να υπόκειται σε έναν σκληρό, έκτακτο νόμο, λόγω της ελεύθερης ερμηνείας που δίνουν τα δικαστήρια στους υπάρχοντες νόμους. Για παράδειγμα, η προπαγάνδα υπέρ της Γενικής Απεργίας θεωρείται ισοδύναμη με υποκίνηση σε αυτή και τιμωρείται με πολλούς μήνες φυλάκισης.
Το προπύργιο του αναρχικού κινήματος στη Γερμανία είναι οργανωμένο στην Anarchistische Föderation Deutschlands, η οποία κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών κατάφερε να κερδίσει σχεδόν ολόκληρο το κίνημα. Ένα άλλο τμήμα είναι οργανωμένο στο λεγόμενο Socialistischer Band, το θεωρητικό θεμέλιο του οποίου είναι ο κολεκτιβισμός όπως τον αντιλαμβάνεται ο Προυντόν. Από τακτικής άποψης, αυτή η ομάδα επιδιώκει κυρίως την ίδρυση και τη δημιουργία συνεταιριστικών οικισμών και παραγωγικών καθώς και καταναλωτικών συνεταιριστικών ενώσεων, με βάση την αλληλεγγύη και την αμοιβαιότητα, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν γίνει πρακτικές προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση.
Τα τελευταία πέντε χρόνια, το επαναστατικό συνδικαλιστικό κίνημα έχει αναπτυχθεί σημαντικά στη Γερμανία. Ωρίμασε από τα πιο καλά οργανωμένα σοσιαλδημοκρατικά συνδικάτα, τα οποία το κόμμα αυτό είχε αποκλείσει επειδή δεν ήθελαν να προσχωρήσουν και να συγχωνευθούν στο «καθαρό και απλό» συνδικαλιστικό κίνημα, όπως αυτό ηγούνταν στη Γερμανία από γνωστούς σοσιαλδημοκράτες ηγέτες, όπως οι Legien, Sassenbach, Schlicke, Elm κ.ά. Αφού αποκλείστηκε, η επαναστατική οργάνωση Freie Vereinigung Deutscher Gewerkschaften (Ελεύθερη Ένωση Γερμανικών Συνδικάτων) μετατράπηκε σε μια ξεκάθαρα επαναστατική συνδικαλιστική οργάνωση, η οποία απορρίπτει την εκλογική απάτη και το κοινοβουλευτικό παιχνίδι γενικά και προωθεί τη γενική απεργία, την άμεση δράση και τον αντιμιλιταρισμό με τον δηλωμένο στόχο του ελεύθερου κομμουνισμού. Το κίνημα, ευτυχώς, αναπτύσσεται αρκετά γρήγορα, αν και αντιμετωπίζει σκληρή αντίσταση από τα «καθαρά και απλά» συνδικάτα καθώς και από το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα.
Στον τομέα της έντυπης προπαγάνδας, η παραπάνω οργάνωση εκδίδει δύο εφημερίδες: την “Einigkeit” (Ενότητα) και την “Pionier” (Πρωτοπόρος). Και οι δύο εκδίδονται εβδομαδιαία, με την πρώτη να είναι το επίσημο όργανο της ένωσης και τη δεύτερη το προπαγανδιστικό όργανο. Εκτός από αυτές, η Socialistischer Bund εκδίδει ένα δεκαπενθήμερο περιοδικό με τίτλο “Der Socialist”. Μια πολύ σημαντική εφημερίδα αγώνα και προπαγάνδας είναι το όργανο της Αναρχικής Ομοσπονδίας, με τίτλο “Der freie Arbeiter”. Μια μικρή μηνιαία εφημερίδα εκδίδεται στο Αμβούργο, η Kampf (Αγώνας). Δεν πρέπει να παραλείψω να αναφερθώ σε μια πολύ αξιέπαινη, μοναχική προσπάθεια του αναρχικού ποιητή Erich Mühsam, από το Μόναχο, ο οποίος εκδίδει εκεί ένα λογοτεχνικό μηνιαίο περιοδικό με τίτλο “Kain” (Καίν), το οποίο διακατέχεται από ένα ευχάριστο πνεύμα αναρχισμού που μεταφέρεται στη λογοτεχνία, την κριτική, την Τέχνη και τα Γράμματα.
Τα θεμέλια του αναρχικού και του συνδικαλιστικού κινήματος είναι βαθιά ριζωμένα στο έδαφος του κοινωνικού κινήματος στη Γερμανία. Καθώς τα γεγονότα εξελίσσονται και η παρακμή της Σοσιαλδημοκρατίας σε ένα καθαρά μεσοαστικό παρηγορητικό κίνημα γίνεται όλο και πιο εμφανής στη συνείδηση της γερμανικής εργατικής τάξης, το κίνημά μας θα είναι ο νόμιμος κληρονόμος του επαναστατικού θριάμβου της εργασίας, της χειραφέτησής της.
Αυστρία
Η ακόλουθη περιγραφή δεν περιλαμβάνει το τμήμα του αναρχισμού στην Αυστρία που αφορά τη Βοημία. Το κίνημα των Τσέχων συντρόφων μας είναι πολύ ισχυρό και δυναμικό, χαρακτηρίζεται από μια πλήρως ανεπτυγμένη αναρχική φιλοσοφία, επιδίδεται σε επαναστατικές εργατικές δραστηριότητες και διαθέτει αρκετές οργανώσεις, κυρίως μεταξύ των ανθρακωρύχων και των υφαντουργών. Παρά τον μικρό αριθμό τους, οι Τσέχοι σύντροφοι εκδίδουν έξι δικά τους περιοδικά, τα οποία ασχολούνται όλα με τις διάφορες πτυχές του αγώνα μας.
Το γερμανόφωνο κίνημα της Αυστρίας δεν είναι σε καμία περίπτωση τόσο ανεπτυγμένο όσο το κίνημα στη Γερμανία. Η αιτία αυτού είναι η ιστορία και η σχετικά νεαρή ηλικία του κινήματος. Ξεκίνησε ως μια ριζοσπαστική μαρξιστική φατρία της Σοσιαλδημοκρατίας πριν από περίπου τριάντα χρόνια. Υπό τον αναρχισμό εννοούσε την τακτική της τρομοκρατίας. Όλος ο ηρωισμός αυτών των προδρόμων του σοσιαλιστικού αγώνα στην Αυστρία δεν μπόρεσε να αναχαιτίσει τη συντριπτική δύναμη της κυβέρνησης. Η τελευταία υποστηρίχθηκε και ενθάρρυνε η ίδια τη λεγόμενη «μετριοπαθή» φατρία της Σοσιαλδημοκρατίας, η οποία είχε ως μοναδικό στόχο την με αβλαβή για το σύστημα τρόπο κατάκτηση της καθολικής ψηφοφορίας. Ο αναρχισμός ως φιλοσοφία και πρακτική εφαρμογή στο εργατικό κίνημα απαγορεύτηκε αυστηρά, ακόμη και σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο, από την αυστριακή κυβέρνηση, γεγονός που, από την άλλη πλευρά, οδήγησε πολλούς καλοπροαίρετους ιδεαλιστές της «ριζοσπαστικής» σοσιαλδημοκρατικής μαρξιστικής πτέρυγας στον τρομοκρατία, η οποία στη συνέχεια χαρακτηρίστηκε από την κυβέρνηση και την «μετριοπαθή» πτέρυγα ως αναρχισμός. Η απόλυτη καταστολή της ελευθερίας του λόγου, της συνάθροισης και του Τύπου για τη «ριζοσπαστική» πτέρυγα, ακολουθούμενη από χρόνια σωφρονιστικής ποινής για την παραμικρή απόπειρα δημοσίευσης ενός απλού φυλλαδίου, και ταυτόχρονα η ανενόχλητη εξέλιξη της «μετριοπαθούς» πτέρυγας, οδήγησαν στην απόλυτη εξόντωση της πρώτης και σε ένα εξίσου απόλυτο πεδίο δράσης για τη δεύτερη.
Μέχρι την κατάκτηση της καθολικής ψηφοφορίας το 1907, ο αναρχισμός δεν είχε καμία θέση μεταξύ των γερμανόφωνων εργατών της Αυστρίας, οι οποίοι πίστευαν στις πιο ευτυχισμένες προσδοκίες για την πιθανότητα του κοινοβουλευτισμού, όπως τους υποσχέθηκαν και τους παρουσίασαν οι σοσιαλδημοκράτες ηγέτες τους. Οι τελευταίοι είναι στην Αυστρία απόλυτα πιο «αναθεωρητές» από ό,τι ήταν ποτέ ο Μπέρνσταϊν και οι οπαδοί του στη Γερμανία. Τώρα όμως η μεγάλη απογοήτευση αρχίζει να εγκαθίσταται. Οι Αυστριακοί εργάτες αντιλαμβάνονται ότι έχουν εξαπατηθεί από τους πολιτικούς αυτούς απατεώνες.
Στα μέσα και στο τέλος του 1907, η αναρχική προπαγάνδα ξεκίνησε ξανά στη γερμανική γλώσσα. Τότε δεν είχε απομείνει κανένα ίχνος από το παλιό επαναστατικό κίνημα. Μερικοί σύντροφοι εξέδωσαν μια δεκαπενθήμερη εφημερίδα με τίτλο “Wohlstand für Alle” (Ευημερία για όλους) και, ορίστε, πέτυχε εκεί όπου προηγούμενες προσπάθειες υπό πιο ευνοϊκές συνθήκες είχαν αποτύχει. Έμεινε μόνη της μέχρι σήμερα και έχει πλέον συμπληρώσει έξι χρόνια ύπαρξης.
Ο αγώνας του κινήματός μας στην Αυστρία είναι πολύ σκληρός. Οι ίδιοι οι εργάτες έχουν μετατραπεί σε συντηρητικούς από τη Σοσιαλδημοκρατία. Ωστόσο, η αναρχική ιδέα, έχοντας να παλέψει σκληρά για την άμεση ύπαρξή της, είναι εδώ σήμερα, διεισδύει στις τάξεις των εργατών, προσελκύει την προσοχή τους δείχνοντάς τους ότι υπάρχει ένας υψηλότερος και πιο αληθινός στόχος από τη Σοσιαλδημοκρατία και κερδίζει σταδιακά πολύτιμους οπαδούς και αγωνιστές για το ιδανικό μας.
Εκτός από το “Wohlstand für Alle”, ένα ετήσιο αλμανάκ για όλη τη Γερμανία, την Αυστρία και την Ελβετία, εκδίδεται στην Αυστρία. Ονομάζεται “Jahrbuch der freien Generation-Documente der Weltanschauung des Anarchismus-Sozialismus” (Ετήσια Έκδοση της Ελεύθερης Γενιάς: Έγγραφα της Φιλοσοφίας του Αναρχισμού-Σοσιαλισμού). Το αυστριακό κίνημα είναι επίσης η βάση εφοδιασμού αναρχικής λογοτεχνίας για το κίνημα των άλλων γερμανόφωνων χωρών.
Το γερμανόφωνο αναρχικό κίνημα είναι κομμουνιστικό στα οικονομικά του ιδανικά και διαδίδει τις ιδέες των Κροπότκιν, Ρεκλούς κ.ά. Διαθέτει διάφορες ομάδες για θεωρητική προπαγάνδα, καθώς και για συνδικαλιστική δράση. Και οι δύο λειτουργούν παράλληλα, με τη δεύτερη να αποτελεί μέσο για την πρώτη. Αναπτυσσόμενο σε μια χώρα με τον πιο πυκνό καθολικισμό και έναν πανίσχυρο κλήρο, το κίνημά μας είναι επηρεασμένο από πολλές τάσεις του Τολστόι στην αδίστακτη καταστροφή του εκκλησιασμού (σ.τ.μ.: churchism στο αγγλικό κείμενο) ως αντίθετου προς την πραγματική «γένεση» του Χριστιανισμού.
Ένα νεαρό πολωνικό κίνημα αναπτύσσεται στη Γαλικία, όπου οι σύντροφοί μας κατάφεραν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον ιδιωτών εκδοτών για την έκδοση βιβλίων του Κροπότκιν και έχουν επίσης εκδώσει διάφορα φυλλάδια του τελευταίου, του Μπακούνιν και άλλων.
Ελβετία
Και εδώ, όπως συνήθως όταν συγκρίνουμε τους Γερμανούς με άλλες φυλές, πρέπει δυστυχώς να κάνουμε μια σαφή διάκριση μεταξύ των γαλλικών και ιταλικών κινημάτων του αναρχοκομμουνισμού και του επαναστατικού συνδικαλισμού στα λεγόμενα «ρωμαϊκά» μέρη της Ελβετίας και της αδυναμίας του κινήματος στα γερμανικά μέρη. Στα πρώτα έχουν επιβιώσει οι αναρχικές αρχές της εποχής της παλιάς «Διεθνούς». Και όπως εκείνη την εποχή, πριν από σχεδόν σαράντα χρόνια, το κίνημα στα γερμανόφωνα μέρη της Ελβετίας ήταν κυρίως σοσιαλδημοκρατικό, προσκολλημένο στον συγκεντρωτισμό του μαρξισμού, έτσι έχει παραμείνει πρακτικά μέχρι σήμερα.
Αλλά υπάρχει και ένας άλλος παράγοντας που δεν πρέπει να παραβλέψουμε. Η Ελβετική Σοσιαλδημοκρατία είναι πολύ οπορτουνιστική, αλλά –ίσως ακριβώς γι' αυτό– όχι τόσο μισαλλόδοξη όσο τα αδελφά κόμματά της σε άλλες χώρες. Υπάρχουν πολλοί αυτοαποκαλούμενοι αναρχικοί και συνδικαλιστές μέσα στο κόμμα και στο συνδικαλιστικό κίνημα, που ασκούν εκεί μια πολύ υγιή επιρροή και δίνουν μεγάλη έμπνευση προς την κατεύθυνση του αναρχισμού, του φεντεραλισμού και της άμεσης οικονομικής δράσης εκ μέρους των εργατών.
Το μεγάλο εμπόδιο για ένα ανεξάρτητο, αυτοσυντηρούμενο αναρχικό κίνημα στην Ελβετία είναι οι αυστηροί νόμοι περί απέλασης, οι οποίοι, παρεμπιπτόντως, εφαρμόζονται αυστηρά από τους σοσιαλδημοκράτες αστυνομικούς, που είναι πολύ ισχυροί στην Ελβετία. Ο συγγραφέας αυτών των γραμμών έχει ο ίδιος φυλακιστεί και στη συνέχεια εκδιωχθεί από έναν σοσιαλδημοκράτη αρχηγό της αστυνομίας στη Ζυρίχη (Vogelsanger) επειδή προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του δεύτερου με την αναταραχή που προκάλεσε σε ορισμένους ηγέτες της Ελβετικής Σοσιαλδημοκρατίας. Το κόμμα εκεί είναι χωρισμένο σε δύο φατρίες, αλλά και οι δύο είναι εξίσου οπορτουνιστικές σε βαθμό που δεν τους νοιάζει αν ακόμη και αναρχικοί όπως ο Δρ Bauphacher, για παράδειγμα, είναι μέλη του κόμματος· είναι ευτυχείς που παραμένουν.
Όποτε Γερμανοί ή Αυστριακοί αναρχικοί διεξήγαγαν ενεργή προπαγάνδα στην Ελβετία, οι προσπάθειές τους στέφονταν με μεγάλη επιτυχία. Αλλά σύντομα η κυβέρνηση, υπό την άμεση επιρροή της Σοσιαλδημοκρατίας, παρενέβη εκδιώκοντας τους πιο ενεργούς ταραξίες. Για κάποιο λόγο, οι Γερμανοί Ελβετοί δεν διαθέτουν ακόμη τις απαραίτητες ρητορικές και οργανωτικές ικανότητες για την υπόθεση του αναρχισμού, και το έργο των λίγων εκδιωγμένων αγωνιστών σύντομα κατέρρευσε.
Σήμερα, το ελβετικό κίνημα του γερμανόφωνου αναρχισμού έχει κάποιους λογοτεχνικούς κύκλους. Εργάτες της πίστης μας διαδίδουν τις ιδέες μας στα σοσιαλδημοκρατικά συνδικάτα – με μεγάλη επιτυχία για τον συνδικαλισμό, όπως αποδεικνύει η γενική απεργία της 12ης Ιουλίου 1912.
Διανοητικά και από πλευράς έντυπης προπαγάνδας, το ελβετικό κίνημα αντλεί την έμπνευσή του από τη Γερμανία και την Αυστρία. Ωστόσο, υπάρχουν όλο και περισσότερα σημάδια ότι σύντομα θα σταθεί ξανά στα πόδια του.
Η παραπάνω έρευνα δεν έχει ως στόχο να προσφέρει μια διεξοδική μονογραφική ή ψυχολογική ανασκόπηση του αναρχικού και επαναστατικού συνδικαλιστικού κινήματος στις προαναφερθείσες χώρες. Σκοπός της είναι απλώς να δώσει μια γενική εικόνα και να σκιαγραφήσει το έργο που έχει επιτελεστεί για τον αναρχισμό μεταξύ της γερμανόφωνης εργατικής τάξης. Το έργο αυτό δεν είναι μάταιο· προχωράει και δεν απέχει πολύ η στιγμή που θα ωριμάσει ο ιδεαλισμός και ο κοινωνικός επαναστατικός ρεαλισμός του.
*Ο P. Ramus ήταν ο Rudolf Grossman, Αυστριακός αναρχικός και εκδότης του “Wohlstand für Alle”]. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Mother Earth” της Έμμα Γκόλντμαν, το Δεκέμβριο του 1913.
**Το κείμενο στα αγγλικά δημοσιεύεται εδώ: https://www.katesharpleylibrary.net/t1g2sk?fbclid=IwY2xjawO50WRleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEezdPSX4skCYt-BEmEHtSHhr_F1fLbFRBa3b2wGa48Tnkh1yOBXGVJWlSh-CM_aem_9Zhggu4Dr7AKRDHHmvu7DA Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
***Να πούμε ότι στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει το βιβλίο του Pierre Ramus “Η λανθασμένη θεωρία του μαρξισμού”, Εκδόσεις Τροπή, Μάρτιος 2017, σε μετάφραση και επιμέλεια Γιάννη Καραπαπά.
