Με αφορμή την νέα σκευωρία της Marfin, αλλά και γενικότερα την αντιμετώπιση των αναρχικών από το κράτος, όχι σαν πολιτικούς αντίπαλους όπως θα όφειλε. Διότι κανείς δεν διώκεται για τις ιδέες του, «αλλά για τις πράξεις του», δηλαδή σαν απόκληρους παραβάτες του κοινού ποινικού δικαίου οι οποίοι δικαιούνται την σκληρότερη μεταχείριση και τον κοινωνικό κανιβαλισμό. Θέλω να ξεκαθαρίσω ότι ως αναρχικός δεν γράφω «ουδέτερα», άλλωστε ποιος γράφει; Η συγκεκριμένη ανάλυση υπερασπίζεται όχι μόνο τους δεκάδες αναρχικούς-ές που στον αγώνα μας βρεθήκαμε αιχμάλωτοι του κράτους αλλά και αποτελεί φόρο τιμής στους χιλιάδες ανθρώπους που πέρασαν είτε για λίγο είτε για πολύ, με το ένα ή τον άλλο τρόπο από το εγχώριο αναρχικό χώρο, ένα ριζοσπαστικό -για κάθε εποχή- κίνημα που αποτέλεσε και αποτελεί το πολιτικό και αλτρουιστικό βαρόμετρο της Ελληνικής κοινωνίας, διότι θα αποτελούν πάντα μια εν δυνάμει τροφή για κάθε κρατική σκευωρία. Αλλά δεν εξαντλείται μόνο στους εντός μας, αλλά και όσους είναι απέξω. Οι αναρχικοί είναι μια ενεργή δυναμική πολιτική και κοινωνική ομάδα, μπορεί κάποιος να διαφωνεί μαζί μας, αλλά να θυμάστε κανείς δεν παραμένει αμέτοχος, ακόμα και αν νομίζει ότι είναι νομιμόφρων και φιλήσυχος πολίτης. Η αστική δημοκρατία ως εξουσία δεν μπορεί παρά να επιβάλλεται στους πολίτες της ειδικά σε μέρες θεσμικής ανομίας όπως αυτής στις μέρες μας. Παραφράζοντας τον τίτλο μιας ταινίας, οι μέρες της αθωότητας όλων μας δεν είναι απλά μετρημένες. Έχουν εξαντληθεί προ πολλού.
Η κατανόηση ενός αναρχικού ως Homo Sacer αποτελεί μια γόνιμη αφετηρία για την πολιτική θεωρία, επειδή επιτρέπει να εξετάσουμε τη θέση του ανθρώπου που αμφισβητεί ριζικά την κυρίαρχη εξουσία και ακριβώς εξαιτίας αυτής της αμφισβήτησης, κινδυνεύει να αντιμετωπιστεί ως κάποιος που βρίσκεται έξω από τα όρια της κοινωνικά αναγνωρισμένης νομιμότητας. Δεν πρόκειται απλώς για τον επαναστάτη που παραβιάζει έναν νόμο, ούτε για τον πολιτικό αντίπαλο που συγκρούεται με μια κυβέρνηση. Πρόκειται για το υποκείμενο του οποίου η ίδια η άρνηση να αναγνωρίσει την εξουσία ως αυτονόητη πηγή νομιμοποίησης μπορεί να το μετατρέψει, στα μάτια της κυρίαρχης τάξης, σε έναν άνθρωπο του οποίου τα δικαιώματα θεωρούνται αναλώσιμα, η παρουσία ανεπιθύμητη και η πολιτική του υπόσταση διαρκώς αμφισβητήσιμη.
Ο λατινικός όρος Homo Sacer σημαίνει τον «ιερό» ή «αφιερωμένο» άνθρωπο, αλλά η έννοιά του στην αρχαία ρωμαϊκή παράδοση είναι πολύ πιο σύνθετη από τη συνηθισμένη σημασία της ιερότητας. Η σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία τον γνωρίζει κυρίως μέσα από το έργο του Ιταλού φιλοσόφου Giorgio Agamben. Στην αγκαμπενική ανάλυση, ο Homo Sacer συμβολίζει μια μορφή ζωής που εκτίθεται στην κυρίαρχη εξουσία χωρίς να απολαμβάνει την πλήρη προστασία που θα έπρεπε να εγγυάται η πολιτική και νομική τάξη. Είναι η ζωή που μπορεί να αποκλειστεί από την κανονική κοινότητα των δικαιωμάτων, ενώ εξακολουθεί να βρίσκεται υπό την εξουσία της: Βλέπε προφυλακίσεις.
Η μεταφορά αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν εφαρμοστεί στους αναρχικούς. Ο αναρχικός δεν αμφισβητεί απλώς μια συγκεκριμένη κυβέρνηση, έναν νόμο ή μια πολιτική απόφαση. Στην κλασική του πολιτική σημασία, αμφισβητεί την αξίωση του κράτους να αποτελεί την αναγκαία και ανώτατη πηγή κοινωνικής οργάνωσης, καθώς και την ιδέα ότι η υπακοή σε μια εξωτερική κυριαρχία αποτελεί φυσική ή αναπόφευκτη προϋπόθεση της συλλογικής ζωής. Αυτή η αμφισβήτηση δημιουργεί μια ιδιαίτερη αντίφαση: Το κράτος θα έπρεπε να αναγνωρίζει τον αναρχικό ως πολίτη και υποκείμενο δικαιωμάτων, αλλά ο αναρχικός αρνείται να αναγνωρίσει την κυριαρχία του κράτους ως αυτονόητη προϋπόθεση της ελευθερίας του. Έτσι, η σύγκρουση δεν περιορίζεται στο περιεχόμενο ενός νόμου, αφορά το ποιος έχει την εξουσία να ορίζει τον νόμο, να επιβάλλει την υπακοή και να καθορίζει τα όρια της πολιτικά αποδεκτής ύπαρξης.
Η διπλή θέση του αναρχικού: μέσα στην κοινωνία, έξω από την κυριαρχία. Συνεπώς, το κρίσιμο στοιχείο της έννοιας του Homo Sacer είναι ο παράδοξος χαρακτήρας του αποκλεισμού: ο αναρχικός δεν βρίσκεται απλώς έξω από τον νόμο, αλλά παραμένει εκτεθειμένος στην εξουσία του, χωρίς να απολαμβάνει την προστασία που η έννομη τάξη υποτίθεται ότι εξασφαλίζει. Ο Agamben περιγράφει αυτή τη συνθήκη ως μια μορφή συμπερίληψης μέσω του αποκλεισμού. Αν μεταφέρουμε αυτή την έννοια στο πεδίο του αναρχισμού, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις διαστάσεις της πολιτικής ύπαρξης του αναρχικού.
Πρώτον, ο αναρχικός είναι μέλος της κοινωνίας, συμμετέχει στην παραγωγή του κοινωνικού πλούτου, στις ανθρώπινες σχέσεις και στις συλλογικές δραστηριότητες, αλλά αμφισβητεί τη νομιμότητα των θεσμών που αξιώνουν το αποκλειστικό δικαίωμα να οργανώνουν τη ζωή του. Δεν αρνείται αναγκαστικά την κοινωνία, αλλά αρνείται την ταύτιση της κοινωνίας με το κράτος και της συλλογικής οργάνωσης με την υποχρεωτική υπακοή.
Δεύτερον, ο αναρχικός μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με έναν μηχανισμό πολιτικής και κοινωνικής ταξινόμησης που τον αντιμετωπίζει όχι ως συνομιλητή ή ισότιμο πολιτικό υποκείμενο, αλλά ως απειλή για την κανονικότητα. Η ετικέτα του επικίνδυνου, του παράνομου ή του εχθρού της κοινωνίας μπορεί τότε να λειτουργήσει ως μέσο περιορισμού της πολιτικής του υπόστασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πολιτικός αντίπαλος υφίσταται αναγκαστικά τέτοια μεταχείριση, αλλά ότι η έννοια του Homo Sacer προσφέρει ένα πλαίσιο για την εξέταση των περιπτώσεων στις οποίες η πολιτική διαφωνία μετατρέπεται σε καθεστώς μειωμένης προστασίας.
Τρίτον, η θέση του αναρχικού αποκαλύπτει μια θεμελιώδη αντίφαση της κυριαρχίας: το κράτος μπορεί να επιτρέπει την ύπαρξη αντιπολιτευτικών ιδεών, όσο αυτές παραμένουν εντός των ορίων που εκείνο αναγνωρίζει, αλλά η σύγκρουση γίνεται βαθύτερη όταν ένα πολιτικό κίνημα αμφισβητεί την ίδια την εξουσία του να καθορίζει αυτά τα όρια. Εδώ ο αναρχικός δεν αντιπαρατίθεται απλώς σε μια κρατική πολιτική, θέτει το ερώτημα αν η κυριαρχία αποτελεί αναγκαίο όρο της κοινωνικής ζωής ή ιστορικά διαμορφωμένη σχέση εξουσίας που μπορεί να μετασχηματιστεί προς την χειραφέτηση και την ελευθερία.
Συνεπώς η ταύτιση του αναρχικού με τον παραβάτη είναι τουλάχιστον θεωρητικά ανεπαρκής. Ο παραβάτης μπορεί να παραβιάζει έναν κανόνα, χωρίς να αμφισβητεί την αρχή που τον θεσπίζει. Ο αναρχικός, αντίθετα, μπορεί να αμφισβητεί την ίδια την αξίωση της πολιτικής εξουσίας να μετατρέπει τη βούλησή της σε δεσμευτικό κανόνα για όλους. Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική. Ο αναρχισμός δεν εξαντλείται στην παρανομία, στην εξέγερση ή στην άρνηση κάθε κανόνα. Αφορά το πρόβλημα της εξουσίας, της ελευθερίας, της κοινωνικής οργάνωσης και της δυνατότητας οι άνθρωποι να συντονίζουν τη ζωή τους χωρίς να υποτάσσονται σε μια ανεξέλεγκτη, συγκεντρωτική κυριαρχία.
Επομένως, ο αναρχικός ως Homo Sacer δεν είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται απλώς έξω από τη νομιμότητα. Είναι, ως θεωρητικό σχήμα, ο άνθρωπος που η κυρίαρχη τάξη μπορεί να αντιμετωπίσει σαν να μην δικαιούται την ίδια προστασία με τους υπόλοιπους, ακριβώς τη στιγμή που εξακολουθεί να υπόκειται στους καταναγκασμούς της. Εδώ βρίσκεται το σημείο στο οποίο η έννοια μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για μια σύγχρονη αναρχική θεωρία. Εάν ο Homo Sacer αποτελεί το όριο στο οποίο αποκαλύπτεται η δυνατότητα της κυριαρχίας να εγκαταλείπει τον άνθρωπο ενώ εξακολουθεί να τον ελέγχει, τότε το αναρχικό επιχείρημα δεν είναι μόνο πώς θα προστατευθεί το άτομο από την αυθαιρεσία της εξουσίας, αλλά και πώς θα οικοδομηθούν κοινωνικές σχέσεις που δεν θα εξαρτώνται από μια τέτοια εξουσία για τη διατήρηση της συνοχής τους.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η διεκδίκηση μιας ευνοϊκότερης θέσης μέσα στην υφιστάμενη ιεραρχία. Μια τέτοια διεκδίκηση μπορεί να είναι αναγκαία για την υπεράσπιση συγκεκριμένων δικαιωμάτων, αλλά δεν εξαντλεί το αναρχικό πρόταγμα. Η βαθύτερη πρόκληση είναι η δημιουργία μορφών συλλογικής ζωής στις οποίες η προστασία του ανθρώπου δεν θα εξαρτάται από την πολιτική του υπακοή, την ιδεολογική του συμμόρφωση ή την αναγνώριση μιας ανώτερης εξουσίας. Η αυτοοργάνωση αποκτά εδώ θεμελιώδη σημασία. Δεν αποτελεί απλώς τεχνική συντονισμού μιας ομάδας ή μέθοδο λήψης αποφάσεων χωρίς αρχηγό. Αποτελεί την προσπάθεια συγκρότησης κοινωνικών δεσμών μέσα από την ισότιμη συμμετοχή, την αμοιβαία ευθύνη, τη συλλογική διαβούλευση και τη δυνατότητα αμφισβήτησης κάθε εξουσίας που τείνει να αυτονομηθεί από εκείνους τους οποίους υποτίθεται ότι υπηρετεί.
Η ελευθερία, με αυτή την έννοια, δεν σημαίνει απουσία κάθε υποχρέωσης. Σημαίνει τη δυνατότητα οι υποχρεώσεις να προκύπτουν από σχέσεις αμοιβαιότητας και συνειδητής συμμετοχής, αντί να επιβάλλονται από έναν μηχανισμό που διατηρεί το μονοπώλιο της απόφασης. Η ευθύνη δεν είναι το αντίθετο της ελευθερίας, αλλά μία από τις προϋποθέσεις της: χωρίς ανάληψη ευθύνης, η αυτοοργάνωση κινδυνεύει να μετατραπεί σε άθροισμα ατομικών αρνήσεων, ενώ η ελευθερία να περιοριστεί στην άρνηση των άλλων χωρίς τη δημιουργία κοινών όρων ζωής. Η έννοια του Homo Sacer επιτρέπει επίσης να τεθεί ένα ερώτημα που υπερβαίνει την ειδική περίπτωση του αναρχικού: ποιος αποφασίζει ποιος δικαιούται να ανήκει στην πολιτική κοινότητα και υπό ποιους όρους; Η κυριαρχία δεν εκδηλώνεται μόνο μέσω της επιβολής απαγορεύσεων. Εκδηλώνεται και μέσω της δυνατότητας να καθορίζονται οι όροι της αποδεκτής πολιτικής συμμετοχής, να διακρίνονται οι νόμιμες από τις ανεπιθύμητες μορφές διαφωνίας και να ορίζονται τα όρια πέρα από τα οποία ο αντίπαλος αντιμετωπίζεται ως απειλή. Η θεωρητική συζήτηση για τον Homo Sacer αφορά ακριβώς αυτή την αμφίσημη σχέση μεταξύ νόμου, αποκλεισμού και έκθεσης στην κυρίαρχη βία.
Ο αναρχικός, όταν αμφισβητεί τη φυσικοποίηση της κρατικής κυριαρχίας, καθιστά ορατό το πρόβλημα της θεμελίωσης της πολιτικής κοινότητας. Η κοινωνία δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με το κράτος, ούτε η συλλογική ζωή προϋποθέτει κατ' ανάγκην την ύπαρξη ενός κυρίαρχου κέντρου που αποφασίζει για όλους. Η κοινωνική οργάνωση μπορεί να εξεταστεί ως ένα πεδίο πολλαπλών σχέσεων, θεσμών και πρακτικών, οι οποίες άλλοτε αναπαράγουν την κυριαρχία και άλλοτε επιχειρούν να την περιορίσουν ή να την υπερβούν. Επομένως, το ερώτημα δεν αφορά μόνο την εξωτερική καταπίεση, αλλά και την εσωτερική δυνατότητα μιας κοινότητας να αναγνωρίζει και να περιορίζει τις δικές της σχέσεις εξουσίας.
Η θεωρητική αξία αυτής της προσέγγισης βρίσκεται τελικά στη διάκριση ανάμεσα στον άνθρωπο που ορίζεται από την εξουσία και στον άνθρωπο που συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία των όρων της ελευθερίας του. Εάν ο αναρχικός παραμείνει αποκλειστικά στη θέση του διωκόμενου, του περιθωριοποιημένου ή του διαρκώς απειλούμενου αντιπάλου, η πολιτική του ταυτότητα κινδυνεύει να εξαρτηθεί από την ίδια την εξουσία που απορρίπτει. Η καταστολή μπορεί τότε να γίνει το κέντρο γύρω από το οποίο οργανώνεται ολόκληρη η πολιτική του ύπαρξη, ενώ η άρνηση του κράτους να τον αναγνωρίσει αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την ικανότητά του να δημιουργεί χειραφετικές κοινωνικές σχέσεις.
Η αναρχική υπέρβαση του Homo Sacer δεν συνίσταται, συνεπώς, στην ηρωοποίηση του διωκόμενου ούτε στη μετατροπή της περιθωριοποίησης σε τίτλο πολιτικής ανωτερότητας. Συνίσταται στην άρνηση να θεωρείται η κρατική αναγνώριση η μοναδική πηγή της ανθρώπινης αξίας και της κοινωνικής υπόστασης. Ο άνθρωπος δεν αποκτά ελευθερία επειδή η εξουσία τού επιτρέπει να υπάρχει, αλλά επειδή μπορεί, μαζί με άλλους, να δημιουργεί σχέσεις στις οποίες η ύπαρξη, η αξιοπρέπεια και η συμμετοχή του δεν εξαρτώνται από την υποταγή του σε μια κυρίαρχη βούληση. Αυτή η μετάβαση απαιτεί, ωστόσο, κάτι περισσότερο από την άρνηση της κυριαρχίας. Απαιτεί την ανάπτυξη κοινωνικών πρακτικών που συνδέουν την ελευθερία με την ευθύνη, την ατομική πρωτοβουλία με τη συλλογική αλληλεγγύη και την αντίσταση στην εξουσία με τη δημιουργία θεσμών που παραμένουν ανοιχτοί στην κριτική, στην αναθεώρηση και στην ισότιμη συμμετοχή. Διαφορετικά, η άρνηση της εξουσίας μπορεί να καταλήξει σε μια διαρκή αρνητικότητα, ανίκανη να συγκροτήσει τους όρους μιας διαφορετικής κοινωνικής ζωής.
Εν κατακλείδι: Ο αναρχικός ως Homo Sacer είναι μια θεωρητική μορφή μέσα από την οποία μπορούμε να εξετάσουμε την ένταση ανάμεσα στην κρατική κυριαρχία και στην ελευθερία, ανάμεσα στην τυπική αναγνώριση των δικαιωμάτων και στην πραγματική δυνατότητα άσκησής τους, ανάμεσα στην ένταξη στην κοινωνία και στον αποκλεισμό από την πολιτική κοινότητα. Οι νεκροί της Μαρφίν αποτελούν ένα πρόσχημα για την Εξουσία να δείξει ότι αποτελεί Κράτος Δικαίου. Η έννοια του Agamben προσφέρει το αναλυτικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε την έκθεση της ζωής στην κυρίαρχη εξουσία. Η αναρχική θεωρία μπορεί να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα, θέτοντας το ερώτημα πώς συγκροτείται μια κοινωνία στην οποία κανένας άνθρωπος δεν θα χρειάζεται να εξασφαλίσει την προστασία του αποδεικνύοντας την υπακοή του και κανένα συλλογικό υποκείμενο δεν θα μπορεί να μονοπωλεί τον καθορισμό των όρων της κοινής ζωής.
Το κρίσιμο σημείο δεν είναι, επομένως, να ανακηρυχθεί ο αναρχικός σε έναν νέο «ιερό άνθρωπο», σαν να αποκτούσε η πολιτική του θέση μια προνομιακή ηθική υπόσταση μέσω του αποκλεισμού του. Είναι να αποκαλυφθεί ο μηχανισμός με τον οποίο η εξουσία μπορεί να μετατρέπει τη διαφωνία σε λόγο περιορισμού της προστασίας και να αναζητηθούν οι κοινωνικοί όροι που καθιστούν αυτή τη δυνατότητα λιγότερο ισχυρή.
Το διαχρονικό αναρχικό ερώτημα είναι πώς μπορεί να υπάρξει ελευθερία χωρίς η ανθρώπινη ζωή να εξαρτάται από την άδεια της κυριαρχίας. Αυτή είναι η ουσιαστική γέφυρα ανάμεσα στον Homo Sacer και στην αναρχική πολιτική σκέψη: από την ανάλυση της ζωής που εκτίθεται στην εξουσία, στη διερεύνηση μιας κοινωνίας που οργανώνεται μέσα από την ελευθερία, την αλληλεγγύη και την αναληφθείσα ευθύνη. Και οι Αναρχικοί αναλαμβάνουν πάντα την ευθύνη των πράξεων τους. Η Εξουσία Ποτέ!
Αργύρης Αργυριάδης
*Στη φωτογραφία στιγμιότυπο από συνέντευξη Τύπου της υπεράσπισης των τριών αναρχικών που διώκονται και είναι προφυλακισμένοι για την νέα υπόθεση Μαρφίν. Πηγή φωτογραφίας: omnia tv
