Για κάποιους, το όραμά μας για τον αναρχικό κομμουνισμό ακούγεται τρελό. Ακόμη κι αν συμφωνούν με την κριτική μας στον καπιταλισμό ή θεωρούν ότι ο κομμουνισμός ακούγεται ωραίος στη θεωρία, απλώς δεν μπορούν να φανταστούν πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει στην πράξη.
Οι εργαζόμενοι να διευθύνουν την κοινωνία; Χωρίς αφεντικά ή πολιτικούς; Χωρίς φτώχεια; Χωρίς την ανάγκη να εξαναγκάζονται οι άνθρωποι να κάνουν τις δύσκολες δουλειές; Δεν φαίνεται ρεαλιστικό. Κοιτάξτε τη Ρωσία και την Κίνα. Έτσι δεν καταλήγει πάντα ο κομμουνισμός;
Ναι…, αν πιστεύετε ότι θα φτάσουμε εκεί δίνοντας την εξουσία σε μια κυβέρνηση. Εμείς όμως, ως αναρχικοί, δεν προσβλέπουμε στο κράτος για να δημιουργήσει τον σοσιαλισμό· προσβλέπουμε στους συναδέλφους μας εργαζόμενους.
Και η αλήθεια είναι η εξής: η αναρχία λειτουργεί.
Πώς το γνωρίζουμε; Επειδή πριν από 90 χρόνια οι εργάτες και οι αγρότες της Ισπανίας εξεγέρθηκαν ενάντια σε ένα φασιστικό στρατιωτικό πραξικόπημα και την οικοδόμησαν.
Οι Ισπανοί αναρχικοί
Η Ισπανική Επανάσταση δεν εμφανίστηκε από το πουθενά. Ήταν το αποτέλεσμα δεκαετιών εργατικής οργάνωσης.
Ο αναρχισμός υπήρξε σημαντική δύναμη στην Ισπανία επειδή βρισκόταν στον πυρήνα του εργατικού κινήματος. Ήταν οι αναρχικοί που, το 1910, ίδρυσαν τη σημαντικότερη συνομοσπονδία συνδικάτων της χώρας: τη Confederación Nacional del Trabajo (CNT). Μέχρι το 1936 αριθμούσε σχεδόν 800.000 μέλη και διέθετε τεράστια ισχύ.
Η CNT ελεγχόταν από τα κάτω, από τα ίδια τα μέλη της. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν μέσα από μαζικές συνελεύσεις εργαζομένων στους χώρους εργασίας τους και μέσω δημοκρατικών δομών αντιπροσώπων. Το κίνημα διέθετε τις δικές του εφημερίδες, λέσχες, ένοπλες ομάδες και ακόμη και τα δικά του σχολεία.
Οι εργάτες απέρριπταν τη διαιτησία και τις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις. Το όπλο τους ήταν η συνδικαλιστική δράση, ακόμη κι όταν η αποχώρηση από την εργασία σήμαινε παραβίαση του νόμου. Και τα μέλη δεν απεργούσαν μόνο για εργασιακά ζητήματα. Γνώριζαν ότι οι απεργίες ήταν ισχυρότερες από τις εκλογές ή τις διαδηλώσεις. Η ταξική εξουσία (class power) σήμαινε πολιτική δύναμη και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την καταπολέμηση ζητημάτων όπως η στρατιωτική θητεία και η αύξηση των ενοικίων.
17–18 Ιουλίου
Όλα αυτά τρόμαζαν την άρχουσα τάξη. Ως απάντηση, ο ισπανικός στρατός, υπό την ηγεσία του Francisco Franco, εξαπέλυσε εξέγερση με στόχο τη συντριβή του εργατικού κινήματος. Το πραξικόπημα υποστηρίχθηκε από τα αφεντικά, τους μεγαλογαιοκτήμονες, την Καθολική Εκκλησία και διάφορες ακροδεξιές πολιτικές οργανώσεις.
Την επόμενη ημέρα, οι εργαζόμενοι κήρυξαν γενική απεργία και η CNT ανέλαβε πρωταγωνιστικό ρόλο στη διανομή όπλων. Ενεργώντας γρήγορα, κατάφεραν να νικήσουν τον στρατό στις περισσότερες μεγάλες πόλεις.
Όμως δεν περιορίστηκαν στην καταστολή του πραξικοπήματος. Περίπου δύο εκατομμύρια εργαζόμενοι έδιωξαν τα αφεντικά τους και ανέλαβαν τον έλεγχο της οικονομίας.
Ήταν μια κοινωνική επανάσταση. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν από συνελεύσεις εργαζομένων στους χώρους εργασίας τους και υλοποιούνταν από επιτροπές εκλεγμένες από τη βάση.
Αρχοντικά μετατράπηκαν σε κοινοτικές τραπεζαρίες, σχολεία, αποθήκες και δωρεάν ιατρικά κέντρα. Χιλιάδες άχρηστες καπιταλιστικές θέσεις εργασίας καταργήθηκαν. Άνεργοι εργαζόμενοι βοήθησαν στη μοιρασιά του φόρτου εργασίας στους αναγκαίους κλάδους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό επέτρεψε ακόμη και τη μείωση της εργάσιμης ημέρας.
Αναρχία στη βιομηχανία
Πώς έμοιαζε λοιπόν στην πράξη ο αναρχικός κομμουνισμός;
Αναποτελεσματικά ή επικίνδυνα εργαστήρια έκλεισαν. Οι εργαζόμενοι συγκεντρώθηκαν σε μεγαλύτερες και καλύτερα εξοπλισμένες εγκαταστάσεις, ώστε να μοιράζονται πόρους και να λαμβάνουν συλλογικά αποφάσεις.
Οι εργαζόμενοι στα τραμ εκσυγχρόνισαν το δίκτυο με νέα συστήματα ασφαλείας και σηματοδότησης. Για πρώτη φορά εγκατέστησαν ντους και χώρους υγιεινής στα αμαξοστάσια. Ολόκληρες διαδρομές επανασχεδιάστηκαν προς όφελος οδηγών και επιβατών. Εκατό νέα τραμ τέθηκαν σε λειτουργία, οδηγώντας σε αύξηση κατά 50 εκατομμύρια διαδρομές μέσα σε έναν χρόνο.
Οι εργαζόμενοι στους τομείς φυσικού αερίου, ύδρευσης και ενέργειας άρχισαν να μειώνουν το κόστος για τους καταναλωτές. Παρήγαγαν επιπλέον 10.000 κυβικά μέτρα καθαρού πόσιμου νερού. Το ηλεκτρικό δίκτυο εξορθολογίστηκε και κατασκευάστηκε ένας νέος σταθμός παραγωγής ενέργειας, αυξάνοντας την παραγωγή κατά περισσότερα από 50.000 kW — αρκετά για να ηλεκτροδοτήσουν δεκάδες χιλιάδες σπίτια.
Οι εργαζόμενοι στην υγεία ενώθηκαν σε ένα ενιαίο βιομηχανικό συμβούλιο, επεκτείνοντας την περίθαλψη ακόμη και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές. Μόνο στη Βαρκελώνη, οι εργαζόμενοι έχτισαν έξι νέα νοσοκομεία και δεκάδες κλινικές, προσφέροντας δωρεάν χειρουργικές και οδοντιατρικές υπηρεσίες. Η γυναικεία υγειονομική περίθαλψη επεκτάθηκε σημαντικά. Γυναικολογικές υπηρεσίες, αντισύλληψη και άμβλωση έγιναν ευρέως διαθέσιμες για πρώτη φορά.
Αναρχία στη γεωργία
Η επανάσταση επεκτάθηκε και στην ύπαιθρο. Οι εργάτες γης ανέλαβαν τον έλεγχο 5,5 εκατομμυρίων εκταρίων γης. Δημιουργήθηκαν 1.800 κολεκτίβες, στις οποίες συμμετείχαν 800.000 αγρεργάτες και οι οικογένειές τους, περίπου 3 εκατομμύρια άνθρωποι συνολικά. Σε ορισμένες κολεκτίβες, η παραγωγή αυξήθηκε κατά 30–50%.
Ορισμένα χωριά κατέβαλλαν εγγυημένο οικογενειακό εισόδημα, ανεξάρτητα από την απασχόληση. Άλλα κατήργησαν εντελώς το χρήμα, χρησιμοποιώντας δελτία διανομής για τη δίκαιη κατανομή αγαθών.
Η εργασία δεν καθόριζε πλέον την ικανότητα ενός ανθρώπου να ζει. Όπου υπήρχε αφθονία, τα αγαθά ήταν δωρεάν. Όπου δεν υπήρχε, διανέμονταν με βάση τις ανάγκες.
Αν λειτουργεί τόσο καλά, τότε πού βρίσκεται σήμερα;
Το 1939, ο στρατός του Φράνκο επικράτησε και εγκαθίδρυσε δικτατορία. Όταν [ο δικτάτορας] πέθανε, η Ισπανία επέστρεψε σε ένα συνηθισμένο κοινοβουλευτικό σύστημα.
Όμως η Ισπανική Επανάσταση δεν ηττήθηκε επειδή «ο κομμουνισμός δεν λειτουργεί». Καταστράφηκε εξαιτίας της διεθνούς απομόνωσης και της αντεπαναστατικής πολιτικής. Οι μετριοπαθείς σοσιαλιστές αντιτάχθηκαν στην επανάσταση, ενώ οι καπιταλιστές σε όλο τον κόσμο προτιμούσαν τον φασισμό από τον αναρχισμό. Αυτό οδήγησε τους ηγέτες της CNT να πείσουν τους εργάτες να σταματήσουν την επανάσταση στη μέση της διαδρομής, αφήνοντας μέρος της εξουσίας στα χέρια των παλιών καπιταλιστών και του κράτους.
Ταυτόχρονα, οι φιλελεύθεροι και οι σταλινικοί υπονόμευσαν την επανάσταση. Συγκέντρωσαν την εξουσία, συνέλαβαν και δολοφόνησαν αναρχικούς και στη συνέχεια έχασαν τον πόλεμο αφού κατέλαβαν την εξουσία.
Οι αναρχικοί ήταν καλά οργανωμένοι στο βιομηχανικό πεδίο. Χρειάζονταν όμως καλύτερη πολιτική οργάνωση ώστε να διατηρήσουν το κίνημα σε επαναστατική πορεία. Χρειάζονταν επίσης να στηρίξουν τους αντιαποικιακούς αγώνες στο Μαρόκο, από όπου ο Φράνκο αντλούσε στρατεύματα.
Παρ’ όλα αυτά, ενενήντα χρόνια μετά, η Ισπανική Επανάσταση παραμένει μία από τις πιο εμπνευσμένες στιγμές της ιστορίας. Αποτελεί απόδειξη ότι οι εργαζόμενοι μπορούν να διευθύνουν την κοινωνία χωρίς αφεντικά και χωρίς κρατικό έλεγχο.
Το πραγματικό δίδαγμα είναι ότι, την επόμενη φορά, δεν μπορούμε να σταματήσουμε στη μέση του δρόμου.
*Το άρθρο δημοσιεύεται στο παρόν (7ο) τεύχος της «Picket Line», εντύπου της Anarchist Communist Federation (ACF) στην Αυστραλία. Σχετικός σύνδεσμος: https://ancomfed.org/2026/06/the-spanish-revolution-90-years-on/ Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
