Erich Mühsam και Bertha von Suttner: ο αναρχικός αντιμιλιταρισμός και ο οργανωμένος πασιφισμός
Bernd Drücke*
Η συντακτική ομάδα του ZivilCourage μου ζήτησε να παρουσιάσω τις αναρχικές-αντιμιλιταριστικές θέσεις του Erich Mühsam (Έριχ Μύζαμ) και να αναδείξω τις διαφορές ανάμεσα στον πασιφισμό και τον αναρχικό αντιμιλιταρισμό. Θα επιχειρήσω να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα με τη βοήθεια του Mühsam και μιας ακόμη ιστορικής προσωπικότητας: της Bertha von Suttner. Εκείνη αποτελεί εμβληματική μορφή του οργανωμένου πασιφισμού, ενώ η ζωή και το έργο του Μύζαμ τιμώνται κυρίως από αναρχικούς και αντιφασίστες.
Η Bertha von Suttner
Η Αυστριακή πασιφίστρια Bertha von Suttner, γεννημένη το 1843, έδωσε το όνομά της στο Ίδρυμα Bertha von Suttner. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης και εκείνη που ενέπνευσε τον Alfred Nobel, εφευρέτη της δυναμίτιδας, να θεσπίσει το βραβείο.
Το μπεστ σέλερ της του 1889, «Κάτω τα Όπλα!» (Die Waffen nieder!), είναι ένα μυθιστόρημα για τις φρικαλεότητες του πολέμου της εποχής της. Όπως πολλοί πασιφιστές σήμερα, απευθυνόταν στις κυβερνήσεις, ζητώντας γενικό αφοπλισμό και ειρηνική επίλυση των διαφορών βάσει του διεθνούς δικαίου.
Το βιβλίο της την κατέστησε φυσιογνωμία του ειρηνιστικού κινήματος και ενέπνευσε την ίδρυση της Αυστριακής Εταιρείας Φίλων της Ειρήνης το 1891. Η κοινωνική βάση της οργάνωσης αυτής, που αυτοπροσδιοριζόταν ως «απολιτική», ήταν η φιλελεύθερη αριστοκρατία. Το ίδιο ίσχυε και για την Εταιρεία Ειρήνης που ιδρύθηκε στο Βερολίνο το 1892, της οποίας διάδοχος είναι η σημερινή Γερμανική Εταιρεία Ειρήνης – Ένωση Αντιρρησιών Πολέμου (DFG-VK), η μεγαλύτερη πασιφιστική οργάνωση στη Γερμανία.
Ο Erich Mühsam
Ο Erich Mühsam, γεννημένος το 1878, επηρεάστηκε μεταξύ άλλων από τους Ρώσους αναρχικούς Πιοτρ Κροπότκιν, Μιχαήλ Μπακούνιν και Λέοντα Τολστόι. Μαζί με τους Γκούσταβ Λαντάουερ, Ρούντολφ Ρόκερ και Ernst Friedrich (Έρνστ Φρίντριχ) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Γερμανούς αναρχικούς της εποχής του. Ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά ως άθεος απομακρύνθηκε από τον Ιουδαϊσμό.
Ως συγγραφέας έγινε γνωστός για τα σατιρικά του κείμενα. Ποιήματά του, όπως το «Υπακούω σημαίνει ψεύδομαι» και «Ο Καθαριστής των Λαμπτήρων», μελοποιήθηκαν από καλλιτέχνες όπως οι Konstantin Wecker, Harry Rowohlt, Christoph Holzhöfer, Dieter Süverkrüp και το συγκρότημα Slime.
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προσπάθησε ανεπιτυχώς να ιδρύσει μια «Διεθνή Ένωση Αντιπάλων του Πολέμου». Το 1915 καταδικάστηκε σε έξι μήνες φυλάκιση επειδή αρνήθηκε να υπηρετήσει στον στρατό.
Συνεργάστηκε ως αρθρογράφος σε περιοδικά όπως το «Der Sozialist» του αναρχοπασιφιστή Γκούσταβ Λαντάουερ και το «Die Weltbühne» του Καρλ φον Όσιετσκι. Ως επαναστάτης κοινωνικός αγκιτάτορας διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανακήρυξη της Σοβιετικής Δημοκρατίας του Μονάχου το 1919. Για τη συμμετοχή του αυτή φυλακίστηκε για πέντε χρόνια.
Από το 1926 έως το 1931 υπήρξε εκδότης του αναρχικού μηνιαίου περιοδικού «Fanal», μέχρι την απαγόρευσή του λόγω «προσβολής της κυβέρνησης του Ράιχ».
Στις 28 Φεβρουαρίου 1933 συνελήφθη από τους Ναζί. Μετά από φυλάκιση και βασανιστήρια, δολοφονήθηκε άγρια από άνδρες των SS στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Οράνιενμπουργκ στις 10 Ιουλίου 1934.
Mühsam και Suttner
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αντιμιλιταριστική σκοπιά παρουσιάζει το περιοδικό «Kain» (Κάιν), το οποίο ο Mühsam εξέδιδε από το 1911 έως το 1919 και έφερε ως υπότιτλο «Περιοδικό για την Ανθρωπότητα». Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η έκδοσή του διακόπηκε λόγω λογοκρισίας.
Μετά τον θάνατο της Bertha von Suttner, ο Mühsam δημοσίευσε επικήδειο στο τεύχος 4 του «Kain» τον Ιούλιο του 1914. Τίμησε τη στάση της και υπογράμμισε τον κοινό τους στόχο: την «παγκόσμια ειρήνη».
Παράλληλα ανέδειξε τις διαφορές ανάμεσα στον πασιφισμό και τον αναρχικό αντιμιλιταρισμό: «Δεν πιστεύουμε στη διεθνή συνεννόηση μεταξύ κρατών. Γνωρίζουμε ότι τα κράτη αντιπροσωπεύουν εχθρικές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στους λαούς».
Ο Mühsam ήταν πεπεισμένος ότι οι λαοί, και όχι οι κυβερνήσεις, θα εξάλειφαν τους πολέμους: «Τα καπιταλιστικά κράτη έχουν καπιταλιστικά συμφέροντα, και τα καπιταλιστικά συμφέροντα δεν γνωρίζουν ιδανικά. (...) Όσο υπάρχουν κράτη και στρατοί, θα υπάρχουν πόλεμοι. Υιοθετούμε το σύνθημα της Bertha von Suttner, αλλά το απευθύνουμε όχι στους κυβερνώντες και τις κυβερνήσεις, αλλά στους λαούς και στους στρατούς: Κάτω τα όπλα!»
Ο Mühsam αγωνίστηκε σε όλη του τη ζωή για μια κοινωνική επανάσταση και μια ελευθεριακή σοσιαλιστική κοινωνία. Ως αναρχικός θεωρούσε ότι η βασική αιτία του πολέμου βρίσκεται στο κράτος, στην κυριαρχία ανθρώπου πάνω σε άνθρωπο, στο σύστημα εντολής και υπακοής που καθιστά δυνατή τη μαζική δολοφονία κατ’ εντολή.
Στη Γερμανική Αυτοκρατορία η στρατιωτικοποίηση άρχιζε ήδη από το νηπιαγωγείο. Τα παιδιά μεγάλωναν μέσα στον αντισημιτισμό, τις σωματικές τιμωρίες και την πρωσικού τύπου τυφλή υπακοή.
Την εποχή του Mühsam, η Γερμανική Εταιρεία Ειρήνης ήταν μια ελιτίστικη οργάνωση κυριαρχούμενη από αριστοκράτες και εύπορους υποστηρικτές. Δεν υποστήριζε τους λιποτάκτες και τους αντιρρησίες συνείδησης και αποδεχόταν σε μεγάλο βαθμό την έννοια του «αμυντικού πολέμου».
Όπως και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD), πολλοί από αυτούς τους αστούς πασιφιστές δεν επιδίωκαν την κατάργηση του στρατού αλλά τον εκδημοκρατισμό του.
Ο Mühsam σατίριζε τα «συνέδρια ειρήνης» τους στο ποίημα «Ημερολόγιο 1913» της συλλογής Καμένη Γη:
Πόσο άσχημα είναι τα πράγματα στον κόσμο
το αποφασίζουν στα συνέδρια.
Πίνουν, χορεύουν, συζητούν χαρούμενα,
κι όλα μένουν όπως ήταν
Το «Σπασμένο Τουφέκι»
Το «Σπασμένο Τουφέκι», που σήμερα χρησιμοποιείται επίσης από πασιφιστές και μη αναρχικούς αντιμιλιταριστές, υπήρξε έως το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου σχεδόν αποκλειστικό σύμβολο των αντιμιλιταριστών αναρχικών. Δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για την προπαγάνδα κατά του μιλιταρισμού –συχνά ποινικοποιημένη στη Γερμανική Αυτοκρατορία– αλλά και υπέρ της αντίρρησης συνείδησης, της λιποταξίας και του σαμποτάζ στην παραγωγή όπλων.
Από τον Ιανουάριο του 1909 οι Ολλανδοί αναρχικοί της Διεθνούς Αντιμιλιταριστικής Ένωσης το χρησιμοποιούσαν ως έμβλημα στο περιοδικό τους «De Wapens Neder» (Κάτω τα Όπλα). Αργότερα εμφανίστηκε και σε πολλές αναρχοσυνδικαλιστικές και αναρχικές εκδόσεις.
Η αναρχική κομμουνιστική εφημερίδα «Der Freie Arbeiter» το χρησιμοποιούσε επίσης στον τίτλο της, τον Απρίλιο του 1909. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, το «Σπασμένο Τουφέκι» εμφανιζόταν επίσης συχνά στα εξώφυλλα της αναρχοσυνδικαλιστικής εβδομαδιαίας εφημερίδας «Der Syndikalist» και σε αναρχικά περιοδικά νεολαίας.
Η Διεθνής Αντιρρησιών Πολέμου (War Resisters’ International)
Το 1921 ιδρύθηκε στην Ολλανδία η Διεθνής των Αντιρρησιών Πολέμου (War Resisters' International – WRI), αρχικά με το όνομα «Paco» (η λέξη «ειρήνη» στη γλώσσα Εσπεράντο).
Η WRI είναι ένα διεθνές δίκτυο αναρχικών και μη αναρχικών αντιμιλιταριστών, πασιφιστών και αντιρρησιών συνείδησης. Περιλαμβάνει περίπου 90 οργανώσεις σε 40 χώρες, μεταξύ των οποίων το Γερμανικό Ίδρυμα Έρευνας (DFG-VK), το IdK και, από το 1972, το μηνιαίο περιοδικό των μη βίαιων αναρχικών «Graswurzelrevolution» (Επανάσταση από τη Βάση).
Παρά τις διαφορές ανάμεσα στους πασιφιστές και τους αναρχικούς αντιμιλιταριστές, πολλοί συμφωνούν σήμερα τόσο στο σύμβολο του «Σπασμένου Τουφεκιού» όσο και στη Διακήρυξη της WRI: «Ο πόλεμος είναι έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Γι’ αυτό είμαι αποφασισμένος να μη στηρίξω καμία μορφή πολέμου και να αγωνιστώ για την εξάλειψη όλων των αιτίων του».
Ας εργαστούμε μαζί για να ανακόψουμε τη δεξιά στροφή και την επαναστρατιωτικοποίηση της κοινωνίας και να κατοχυρώσουμε το ανθρώπινο δικαίωμα στην αντίρρηση συνείδησης και το άσυλο για τους λιποτάκτες.
*Πηγή άρθρου: https://freedomnews.org.uk/2025/09/07/two-different-paths-to-world-peace/ Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
Στις φωτογραφίες οι Erich Mühsam και Bertha von Suttner (πάνω) και το «Σπασμένο Τουφέκι» (κάτω)
