Tom Goyens*
Ελευθερία Επιλογής
Η καταπίεση των γυναικών στο Ιράν παραμένει μία από τις πιο ξεκάθαρες εκφράσεις του θεοκρατικού καθεστώτος που εγκαθιδρύθηκε το 1979. Η πανεθνικής κλίμακας εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», που ακολούθησε τον θάνατο της Mahsa Amini υπό αστυνομική κράτηση τον Σεπτέμβριο του 2022, αποκάλυψε όχι μόνο το θάρρος των Ιρανών γυναικών αλλά και τον άλυτο αγώνα γύρω από τη σωματική αυτονομία, τη δημόσια ηθική και την κρατική εξουσία, ο οποίος ξεκίνησε με την ίδια την Ισλαμική Επανάσταση.
Περισσότερο από κάθε άλλη ομάδα, οι γυναίκες ίσως αισθάνονται μια ιδιαίτερα πικρή αίσθηση προδοσίας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, γυναίκες όλων των τάξεων και πολιτικών πεποιθήσεων διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στο κίνημα για την ανατροπή του Σάχη, παρ’ ότι η μοναρχία είχε εισάγει έναν περιορισμένο, εκ των άνω εκσυγχρονισμό. Οι μελετητές συχνά επικεντρώνονται λιγότερο στο τι πρόσφεραν οι γυναίκες στην επανάσταση και περισσότερο σε όσα το νέο καθεστώς τους επέβαλε αργότερα. Τα αναρχικά κείμενα που εξετάζονται εδώ επίσης σπάνια αναφέρονται στις γυναίκες διαδηλώτριες.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του 1978 και στις αρχές του 1979, ο Χομεϊνί ενθάρρυνε και εξυμνούσε τη συμμετοχή των γυναικών στον αγώνα κατά του Σάχη. Μεγάλος αριθμός γυναικών ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα, συμμετέχοντας σε διαδηλώσεις, ενθαρρύνοντας άνδρες συγγενείς να δραστηριοποιηθούν πολιτικά ή φιλοξενώντας αντικαθεστωτικές συναντήσεις στα σπίτια τους. Ο Χομεϊνί και οι σύμμαχοί του χρειάζονταν την ευρύτερη δυνατή συμμαχία ενάντια στη μοναρχία, και οι γυναίκες ήταν απαραίτητες για αυτήν την κινητοποίηση.
Ωστόσο, ακόμη και κατά τη διάρκεια αυτής της ασταθούς συμμαχίας, ο Χομεϊνί δεν έκρυψε ποτέ το όραμά του για μια θρησκευτικά οργανωμένη κοινωνία βασισμένη στην ιεραρχία των φύλων. «Ένα έθνος του οποίου οι αξιοσέβαστες γυναίκες διαδηλώνουν με σεμνή ενδυμασία [χιτζάμπ] για να εκφράσουν την αποστροφή τους προς το καθεστώς του Σάχη», διακήρυξε, «ένα τέτοιο έθνος θα νικήσει». 1 Ο Χομεϊνί καλωσόρισε τις γυναίκες στην επανάσταση, αλλά όχι στην ισότητα.
Γράφοντας στο αγγλικό αναρχικό περιοδικό «Freedom», στις 10 Φεβρουαρίου 1979, μία ημέρα πριν οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις παραμερίσουν και επιτρέψουν στον Χομεϊνί να αναλάβει την εξουσία, ο Shahin ήταν από τους πρώτους σχολιαστές που αναγνώρισαν τους ενδυματολογικούς κώδικες ως μια «συμβολική δοκιμασία» για το μέλλον του Ιράν, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Προέβλεψε εκτεταμένη παρενόχληση από εκείνους που αποκάλεσε «αυτοδιορισμένη αστυνομία σκέψης». Ο Shahin σημείωσε επίσης ότι η περιορισμένη «απελευθέρωση» που βίωσαν οι γυναίκες επί Σάχη αφορούσε κυρίως την ένδυση και τη δημόσια εμφάνιση και όχι κάποιον θεμελιώδη μετασχηματισμό της κοινωνικής τους θέσης. 2
Η προειδοποίηση του Shahin ανέδειξε μια ευρύτερη ιστορική πραγματικότητα: οι αγώνες γύρω από την προσωπική εμφάνιση μπορούν να μετατραπούν σε ευρύτερες συγκρούσεις για την εξουσία και τη συμμόρφωση. Το δικαίωμα επιλογής της εμφάνισης δεν είναι επιφανειακό. Αγγίζει την ταυτότητα, την αξιοπρέπεια και την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση. Οι συγκρούσεις γύρω από την κόμμωση και την ένδυση έχουν επανειλημμένα λειτουργήσει ως σημεία ανάφλεξης ενάντια στους καταναγκαστικούς κοινωνικούς κανόνες. Το χτένιοσμα afro στις Ηνωμένες Πολιτείες συμβόλιζε τη μαύρη υπερηφάνεια και την αντίσταση· στο σοβιετικό μπλοκ, η δυτική νεανική μόδα αντιμετωπιζόταν ως ιδεολογική παρέκκλιση· κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης στην Κίνα, η εξωτερική εμφάνιση πολιτικοποιήθηκε έντονα. Στο Ιράν μετά το 1979, όμως, τέτοιοι κανόνες δεν ήταν απλώς κοινωνικές πιέσεις αλλά νομικές επιταγές που επιβάλλονταν μέσω συλλήψεων και βίας.
Μία από τις πρώτες αντιδραστικές πράξεις του νέου καθεστώτος δεν ήταν η εισαγωγή ενός νέου διατάγματος αλλά η κατάργηση ενός παλαιού. Τον Φεβρουάριο του 1979, ο Νόμος για την Προστασία της Οικογένειας, που είχε επεκτείνει τα δικαιώματα των γυναικών στον γάμο και το διαζύγιο, καταργήθηκε. Μια σειρά νέων διαταγμάτων ακολούθησε τον Μάρτιο. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν πλέον να υπηρετούν ως δικαστές. Το διαζύγιο έγινε προνόμιο του συζύγου. Οι γυναίκες που επιθυμούσαν να διατηρήσουν τη δουλειά τους αναμενόταν να εμφανίζονται καλυμμένες με πέπλο.
Όταν έφτασε η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας στις 8 Μαρτίου, περισσότεροι από εκατό χιλιάδες γυναίκες και άνδρες συγκεντρώθηκαν στην Τεχεράνη για να διαμαρτυρηθούν ενάντια στους νέους περιορισμούς, ιδιαίτερα στην υποχρεωτική κάλυψη με πέπλο. Οι διαδηλωτές κρατούσαν πλακάτ που έγραφαν: «Θα αγωνιστούμε ενάντια στην υποχρεωτική μαντίλα· κάτω η δικτατορία» και «Η “Ημέρα Χειραφέτησης των Γυναικών” δεν είναι ούτε δυτική ούτε ανατολική, είναι διεθνής». Οι γυναίκες διαδηλώτριες δέχονταν επανειλημμένα επιθέσεις στους δρόμους.
Παρά την αντίσταση, η καταστολή εντάθηκε. Τον Ιούνιο του 1979, το υπουργείο Παιδείας απαγόρευσε τη συνεκπαίδευση και έκλεισε τις παιδικές δομές φροντίδας στους χώρους εργασίας, μέτρα που ώθησαν πολλές γυναίκες εκτός απασχόλησης και πίσω στο σπίτι.
Μέχρι το καλοκαίρι, ο επαναστατικός συνασπισμός είχε διασπαστεί. Πολλές γυναίκες που είχαν υποστηρίξει την ανατροπή του Σάχη βρέθηκαν τώρα αντιμέτωπες με μια νέα αυταρχική τάξη.
Η ταχεία περιθωριοποίηση των γυναικών επιβεβαίωσε για πολλούς αναρχικούς παρατηρητές ότι η επανάσταση είχε εισέλθει σε μια αντεπαναστατική φάση. Ωστόσο, οι αναρχικοί δεν συμφωνούσαν πλήρως σχετικά με το τι αντιπροσώπευε το γυναικείο κίνημα, ποιοι θα έπρεπε να είναι οι στόχοι του ή αν η αντίθεση μόνο στη θρησκευτική εξουσία αρκούσε για να αμφισβητήσει ευρύτερες δομές κυριαρχίας.
Για τον Γάλλο αναρχικό συγγραφέα Maurice Joyeux, ο αγώνας των Ιρανών γυναικών αποκάλυπτε τον θεμελιωδώς αυταρχικό χαρακτήρα του πολιτικού Ισλάμ. Ο τίτλος του δοκιμίου του, τον Μάρτιο του 1979, διακήρυσσε: «Στο Ιράν, απέναντι στη θρησκευτική αντίδραση, είναι οι γυναίκες που φέρουν την ελπίδα λαών μουδιασμένων από το Ισλάμ!» Καταδίκασε αυτό που αποκάλεσε «πνευματικό ιμπεριαλισμό» αρκετών καθεστώτων της Μέσης Ανατολής και υποστήριξε ότι η πιο ριζοσπαστική στάση ήταν «η θέληση των γυναικών να τα σπάσουν με το Κοράνι και να ζήσουν ελεύθερα». «Μόνο οι γυναίκες πηγαίνουν στην καρδιά του προβλήματος», έγραψε, «διότι μόνο αυτές εξεγείρονται ενάντια σε αυτό που είναι ουσιώδες: την ηθικιστική δικτατορία του πνευματικού ιμπεριαλισμού».
Ωστόσο, αυτή η ερμηνεία απλοποιούσε την ποικιλομορφία των απόψεων των Ιρανών γυναικών. Πολλές γυναίκες που αντιτίθονταν στην υποχρεωτική κάλυψη με πέπλο παρέμεναν θρησκευόμενες και αντιδρούσαν λιγότερο στο ίδιο το Ισλάμ παρά στη μονοπώληση της ηθικής επιλογής από το κράτος. 3
Άλλοι αναρχικοί συγγραφείς ανησυχούσαν ότι η αποκλειστική εστίαση στη θρησκευτική καταπίεση ή στις νομικές διακρίσεις δεν πήγαινε αρκετά μακριά. Γράφοντας τον Απρίλιο του 1979, η Fausta Bizzozero, συνιδρύτρια του ιταλικού «Rivista Anarchica», επαίνεσε το θάρρος των διαδηλωτριών της Ημέρας της Γυναίκας αλλά υποστήριξε ότι πολλά από τα αιτήματά τους παρέμεναν περιορισμένα σε αστικές και νομικές μεταρρυθμίσεις. Το δικαίωμα στην εργασία, στην ελεύθερη ένδυση και στη σεξουαλική αυτονομία ήταν ουσιώδεις ελευθερίες, αναγνώριζε, όμως αιτήματα αυτού του είδους «δεν αμφισβητούν με κανέναν τρόπο την εξουσία ή τη δομή των τάξεων».
Η Bizzozero απέρριψε επίσης εξηγήσεις που απέδιδαν την ιρανική κρίση αποκλειστικά στην ανδρική κυριαρχία. Τα σχόλιά της προκλήθηκαν από δηλώσεις της Αμερικανίδας φεμινίστριας Kate Millett, η οποία συμμετείχε στη διαδήλωση της Ημέρας της Γυναίκας πριν συλληφθεί και απελαθεί. Η Millett κατήγγειλε τόσο τον Χομεϊνί όσο και τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ ως ενσαρκώσεις της ανδροκρατικής εξουσίας. Η Bizzozero αντέτεινε ότι η αντικατάσταση ανδρών ηγετών από γυναίκες δεν θα κατέλυε την ιεραρχία ή τον καταναγκασμό. «Αν, αντί για τον Χομεϊνί, ήταν η Ίντιρα Γκάντι, και αντί για τον Πάπα μια γυναίκα πάπας», ρωτούσε, «θα άλλαζε αυτό κάτι;»4
Άλλοι αναρχικοί παρατηρητές ενθαρρύνθηκαν περισσότερο από τις οργανωτικές μορφές που αναδύονταν μέσα στο ίδιο το ιρανικό γυναικείο κίνημα. Η καναδική αναρχοφεμινιστική εφημερίδα «Open Road» ανέφερε ότι Ιρανές φεμινίστριες είχαν οργανώσει μια Επιτροπή για τα Δικαιώματα των Γυναικών και συγκέντρωναν χρήματα για την έκδοση εφημερίδας. Στη Νέα Υόρκη, ακτιβίστριες δημιούργησαν έναν Κύκλο Υποστήριξης για τις Ιρανές Γυναίκες, ενώ στο Λονδίνο μια Ομάδα Αλληλεγγύης Ιρανών Γυναικών εργαζόταν για να αμφισβητήσει τις αναπαραστάσεις των Ιρανών γυναικών στα μέσα ενημέρωσης. 5
Ο Ιρανός αναρχικός εξόριστος Rahespar, γράφοντας στη «Le Monde Libertaire», υποστήριξε ότι το ιρανικό φεμινιστικό κίνημα διέθετε έναν σαφώς «ελευθεριακό χαρακτήρα» ακριβώς επειδή λειτουργούσε έξω από κομματικές δομές. Μικρές αυτόνομες ομάδες συντόνιζαν διαμαρτυρίες και εκδόσεις χωρίς κεντρική ηγεσία.6
Οι περισσότεροι αναρχικοί παρατηρητές συμφωνούσαν ότι η αντίσταση των Ιρανών γυναικών αποκάλυπτε τόσο την αυταρχική κατεύθυνση της επανάστασης όσο και την επιμονή αυτόνομων αγώνων ενάντια στις κρατικές προσπάθειες ρύθμισης της καθημερινής ζωής και της σωματικής αυτονομίας.
Μια Αναρχική Εναλλακτική;
Οι αναρχικοί δεν περιορίστηκαν απλώς στην κριτική του αναδυόμενου ισλαμικού καθεστώτος ή στην καταγγελία του μαρξιστικού αυταρχισμού. Κατά την περίοδο 1978–79, αρκετοί ελευθεριακοί συγγραφείς διατύπωσαν μια αποκεντρωμένη εναλλακτική βασισμένη στον φεντεραλισμό, την αυτοδιαχείριση και την κατάργηση του κράτους.7
Ο Rahespar, ευαίσθητος απέναντι στην εθνοτική ποικιλομορφία του Ιράν, υποστήριζε ένα «ομοσπονδιακό σύστημα μεταξύ όλων των εθνοτικών μειονοτήτων». Κατά την άποψή του, η δημιουργία ξεχωριστών εθνικών κρατών, συμπεριλαμβανομένου ενός κουρδικού κράτους, θα αναπαρήγαγε απλώς νέες μορφές εξάρτησης και ξένης επιρροής. Επέκρινε το Κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα για τον μαρξιστικό-λενινιστικό προσανατολισμό του και την απόρριψη της αποκέντρωσης. Οι εθνοτικές ομάδες όφειλαν να υπερασπίζονται τις ταυτότητές τους, υποστήριζε ο Rahespar, αλλά έξω από το πλαίσιο του εθνικού κράτους.8
Όπως είδαμε, πολλοί αναρχικοί φοβούνταν ότι η Ιρανική Επανάσταση απλώς θα αντικαθιστούσε μια ιεραρχία με μια άλλη. Γράφοντας τον Νοέμβριο του 1978, η Hermet υποστήριζε ότι μια γνήσια επανάσταση έπρεπε να απορρίψει όχι μόνο τη μοναρχία αλλά και τον στρατό, τα πολιτικά κόμματα και τη θρησκευτική εξουσία. «Αν εμφανιστεί οποιουδήποτε είδους ιεραρχία», προειδοποιούσε, «η Επανάσταση είναι καταδικασμένη».9
Ο Sauvage, αντίστοιχα, έβλεπε τους απλούς Ιρανούς παγιδευμένους σε έναν γεωπολιτικό αγώνα, ενώ πολιτικές και θρησκευτικές οργανώσεις ελίσσονταν για να καταλάβουν την εξουσία. Η απελευθέρωση, υποστήριζε, δεν μπορούσε να έρθει μέσω «θρησκευτικών ή πολιτικών διαύλων». 10 Ο Shahin προειδοποιούσε ότι η εξέγερση στερούνταν μιας γνήσιας «ελευθεριακής υποδομής» και επομένως ήταν πιθανό να οδηγήσει σε ένα ακόμη αυταρχικό καθεστώς.11
Τα γεγονότα του 1979 φάνηκαν να επιβεβαιώνουν τους φόβους των αναρχικών. Μετά την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη τον Νοέμβριο του 1979, η «Le Monde Libertaire» υποστήριξε ότι η κρίση των ομήρων δεν ήταν απλώς μια αυθόρμητη ενέργεια φοιτητών αλλά ένας πολιτικός ελιγμός που περιλάμβανε αριστερές ομάδες οι οποίες λειτουργούσαν υπό την προστασία του καθεστώτος Χομεϊνί. Η εφημερίδα καταδίκασε μια μορφή «αριστερισμού» που απέφευγε την άμεση σύγκρουση με τη θρησκευτική εξουσία και αντίθετα ενίσχυε το νέο ισλαμικό κράτος. Οι φοιτητές, υποστήριζε, είχαν χάσει μια πιο αποτελεσματική πολιτική στρατηγική: να χρησιμοποιήσουν τα έγγραφα της πρεσβείας για να οργανώσουν μια συμβολική «δίκη του αμερικανικού ιμπεριαλισμού».12
Πιο γενικά, ο συγγραφέας προειδοποιούσε ότι οι επαναστάσεις συχνά καταστρέφουν τους χειραφετητικούς τους στόχους μέσω του εξτρεμισμού, της βίας και νέων μορφών αυταρχισμού. Αν οι Ιρανοί επαναστάτες δεν απέρριπταν τόσο τη θρησκευτική όσο και την κοσμική μοιρολατρία, η επανάσταση απλώς θα αναπαρήγαγε μια ακόμη καταπιεστική τάξη πραγμάτων.13
Παρά την αυξανόμενη καταστολή, ελευθεριακές ομάδες εμφανίστηκαν μέσα στην επαναστατημένη ιρανική κοινωνία. Τον Μάιο του 1979, ακτιβιστές δημιούργησαν την Ομάδα Μαλατέστα, που πήρε το όνομά της από τον Ιταλό αναρχικό Ερρίκο Μαλατέστα, με στόχο την προώθηση ενός ελευθεριακού σοσιαλισμού βασισμένου στην αυτοδιαχείριση και τον φεντεραλισμό. Η ομάδα απέρριπτε την τρομοκρατία και καλούσε σε συνεργασία μεταξύ των ριζοσπαστικών ρευμάτων.14 Περίπου την ίδια περίοδο, το περσόφωνο αναρχικό δελτίο «Nafarman» (Ανυπότακτος), πιθανότατα επιμελημένο με ψευδώνυμο από τον Ahmad Reza Ravanbakhsh, άρχισε να κυκλοφορεί παράνομα.15
Ακόμη και κατά τη διάρκεια του Πολέμου Ιράν–Ιράκ, η αναρχική δραστηριότητα συνεχίστηκε. Τον Οκτώβριο του 1980, αναφορές από μια «Ελευθεριακή Ομάδα της Τεχεράνης» εμφανίστηκαν στο Nafarman και αργότερα αναδημοσιεύθηκαν στο εξωτερικό από το Le Monde Libertaire και το Freedom.16 Η διανομή είχε γίνει επικίνδυνη, αλλά ελευθεριακές εκδόσεις από το εξωτερικό εξακολουθούσαν να φτάνουν σε αναγνώστες μέσα στο Ιράν.17
Παραπομπές
1. Παράθεση στο Charles Kurzman, The Unthinkable Revolution in Iran (Harvard University Press, 2005), σ. 151.
2. «Freedom», 10 Φεβρουαρίου 1979.
3. Joyeux, «En Iran, face à la réaction religieuse, ce sont les femmes qui portent l’espoir des peuples arabes abrutis par l’Islam!», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 22 Μαρτίου 1979.
4. Fausta B[izzozero], «Se Komeini Fosse Una Donna», «Rivista Anarchica» (Μιλάνο), Απρίλιος 1979.
5. «Revolting Women in Iran», «Open Road», Καλοκαίρι 1979.
6. Rahespar, «Iran d’hier a aujourd’hui», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 22 Νοεμβρίου 1979.
7. «Es lebe der Tyrannenmord», «Schwarze Gockler», Σεπτέμβριος 1978.
8. Rahsepar, “Iran d’hier a aujourd’hui,” Le Monde Libertaire (Paris), November 22, 1979.
9. Hermet, «Révolution, oui ! Croisade, non!», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 16 Νοεμβρίου 1978.
10. Sauvage, «Un peuple en marche, mais vers quoi?», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 4 Ιανουαρίου 1979.
11. «Freedom», 10 Φεβρουαρίου 1979.
12. «Iran: La Corde Raide», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 13 Δεκεμβρίου 1979.
13. Στο ίδιο.
14. «Naissance du groupe Malatesta», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 28 Ιουνίου 1979.
15. «Communiqué», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 13 Μαρτίου 1980.
16. «Informations internationales», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 23 Οκτωβρίου 1980.
“Informations internationales,” Le Monde Libertaire (Paris), October 23, 1980.
17. «From the Home Front Tehran», «Freedom», 25 Οκτωβρίου 1980.
*Το αγγλικό πρωτότυπο δημοσιεύεται εδώ: https://tomgoyens.substack.com/p/how-anarchists-saw-the-iranian-revolution-9aa?utm_source=post-email-title&publication_id=1269692&post_id=199619085&utm_campaign=email-post-title&isFreemail=true&r=2bljus&triedRedirect=true&utm_medium=email Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
Στις φωτογραφίες από πάνω προς τα κάτω:
«Ουάου! Νόμιζα πως είδα έναν Χομεϊνί… Σε λατρεύω!! “Σε τσαντορεύω!!”», «Le Monde Libertaire», 22 Μαρτίου 1979.
Διαμαρτυρία Ιρανών γυναικών κατά τη Διεθνή Ημέρα της Γυναίκας, 8 Μαρτίου 1979, Hengameh Golestan
Ο Maurice Joyeux(1910–1991), από το alchetron.com
«1η Μαΐου (11 Μαΐου) Διεθνής Ημέρα Εργατικής Αλληλεγγύης. Η απελευθέρωση των εργατών είναι δυνατή μόνο από τους ίδιους τους εργάτες», «Freedom» (Λονδίνο), 26 Απριλίου 1980.
