Félix Población*
Έφυγε από το σπίτι της και, μαζί με τον σύντροφό της Juan López Carvajal, κατατάχθηκε στη Φάλαγγα Ascaso, για να βρει το θάνατο στο μέτωπο της Huesca την πρώτη κιόλας μέρα που συμμετείχε σε μάχη
Αρκεί να δει κανείς τη λάμψη νοημοσύνης και αποφασιστικότητας στα μάτια της και την αποφασιστική έκφραση του προσώπου της για να καταλάβει ότι η Pepita Laguarda Batet ήταν μια γυναίκα με αφοσίωση, καθοδηγούμενη από μια ξεκλαθαρη, παρορμητική και ριζοσπαστική νοοτροπία. Όταν ένα πρόσωπο ξεχωρίζει ανάμεσα στα χιλιάδες των νεκρών ενός πολέμου όπως ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία, δεν μπορεί κανείς να μην σκεφτεί πώς θα ήταν η ζωή της αν είχε φτάσει στα γηρατειά και πώς θα ήταν η δική μας εποχή. Το ίδιο ισχύει και για τον πρώτο της έρωτα και σύντροφό της Juan López Carvajal.
Όμως, δεν ήταν γραφτό να γίνει έτσι. Η Pepita σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια εκείνου του ιδιαίτερα αιματηρού καλοκαιριού του 1936, όταν τόσο μίσος και τόση εκδικητικότητα μετατράπηκαν από τα όπλα των στρατιωτικών του πραξικοπήματος σε έναν άγριο εφιάλτη. Ευτυχώς γι’ αυτή τη νεαρή Αραγονέζα που ζούσε στη Βαρκελώνη, δεν υποβλήθηκε στην πρακτική του βιασμού και στη συνέχεια του θανάτου, που ήταν συνηθισμένη όταν ξεσπούσαν τα καταπιεσμένα μίση, καθώς η Pepita Laguarda Batet ήταν μία από τις γυναίκες της πολιτοφυλακής -πιθανώς η νεότερη σε ολόκληρο τον εμφύλιο πόλεμο- που βρήκε το θάνατο στην πρώτη γραμμή, ένα πρωί του Σεπτεμβρίου του 1936, στα περίχωρα της Huesca.
Η Pepita ζούσε στην εργατική συνοικία Santa Eulalia του L’Hospitalet de Llobregat, νοτιοδυτικά της Βαρκελώνης, και είναι πολύ πιθανό να δραστηριοποιούνταν στην Ελευθεριακή Νεολαία. Σύμφωνα με μια νεκρολογία που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Solidaridad Obrera», κατατάχθηκε στις εργατικές πολιτοφυλακές παρά τη θέληση της οικογένειάς της. Ο Jaime Balius, ο οποίος συνέταξε τη νεκρολογία βάσει πληροφοριών που παρείχε ο ίδιος ο Juan López Carvajal, αναφέρει μάλιστα ότι «έφυγε από το σπίτι». Στον απόηχο των μαχών της 20ής Ιουλίου 1936, η Pepita κατατάχθηκε και το ανακοίνωσε στον φίλο της, τον 22χρονο αναρχικό στοιχειοθέτη Juan López Carvajal, ο οποίος έκανε το ίδιο.
Και οι δύο κατατάχθηκαν στους στρατώνες «Μπακούνιν» στο Pedralbes, στην Ομάδα 45, της 5ης Εκατονταρχίας της Φάλαγγας που πήρε το όνομά της από τον αναρχικό Francisco Ascaso. Η Φάλαγγα αυτή συμμετείχε στις μάχες στο μέτωπο της Αραγονίας.
Η νεκρολογία της «Solidaridad Obrera» είχε τον τίτλο «Οι ηρωίδες μας» και κάτω από αυτόν αναγραφόταν: «Η συντρόφισσα Pepita Laguarda Batet βρήκε ηρωικό θάνατο λίγο έξω από την πόλη της Huesca». Στο κείμενο επαινούνταν οι ανθρώπινες αρετές και η γενναιότητά της, καθώς και η ειλικρίνεια και η εργατικότητα που τη χαρακτήριζαν. Γινόταν επίσης αναφορά στο μαχητικό της πνεύμα και στην επιδεξιότητα και ικανότητά της στο χειρισμό του τουφεκιού, κάτι που πιθανότατα είχε να κάνει με τον τυπικό τρόπο με τον οποίο συντάσσονταν τέτοιες νεκρολογίες, καθώς η Pepita δεν είχε σχεδόν καθόλου χρόνο να επιδείξει τέτοιες ικανότητες ή «ανδρική αντίσταση στον εχθρό».
Σύμφωνα με την εφημερίδα, η Pepita είχε τραυματιστεί θανάσιμα στις 5.00 το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου στα περίχωρα της Teruel στην Αραγονία, αφού είχε περάσει αρκετές ώρες πολεμώντας στις θέσεις εμπροσθοφυλακής. «Το πληγωμένο σώμα της μεταφέρθηκε από τους συντρόφους της στο σταθμό του Ερυθρού Σταυρού. Από εκεί μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο του Vicién, όπου της παρασχέθηκαν επείγουσες πρώτες βοήθειες και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο του Grañén. Έγινε ό,τι μπορούσε να κάνει η ιατρική επιστήμη για εκείνη, αλλά η σοβαρότητα του τραυματισμού της ήταν πέρα από τις δυνατότητες της παρεχόμενης περίθαλψης. Ξεψύχησε στις 9.30 το πρωί την ίδια μέρα».
Ο Jaime Balius χρησιμοποίησε τις πληροφορίες που του παρείχε ο Juan López Carvajal για να επισημάνει ότι η Pepita παρέμεινε, όπως λέει η παροιμία, διαυγής μέχρι το τέλος. Ο θάνατός της συγκλόνισε τους συντρόφους της από την 5η Εκατονταρχία της Φάλαγγας Ασκάσο, της οποίας αποτελούσε «την ψυχή και τη ζωή, λόγω της χαρούμενης και ευγενικής της φύσης». Πολλοί από τους συντρόφους της και ολόκληρο το Grañén παρέλασαν μπροστά από τη σορό της. «Το φέρετρο ήταν καλυμμένο με την κόκκινη και μαύρη σημαία και πολλά στεφάνια είχαν τοποθετηθεί πάνω του για να προσδώσουν κάποια ομορφιά στο θλιβερό, αλλά μεγαλειώδες τέλος της 17χρονης κοπέλας που είχε θυσιάσει τόσο γενναιόδωρα τη ζωή της κοντά στην πόλη της Huesca».
Η νεκρολογία τελείωνε, αναφέροντας ότι ο Juan López Carvajal βρισκόταν στο Γενικό Νοσοκομείο της Καταλονίας. «Η ζωή του», μας είπε ο σύντροφός της με ραγισμένη καρδιά, «έχει μόνο έναν στόχο. Να αγωνιστεί μέχρι θανάτου για λογαριασμό της κοινωνικής επανάστασης. Και αγωνιζόμενος για το προλεταριάτο, θα εκδικηθεί τη συντρόφισσα που πέθανε για τη λύτρωση της εργατικής τάξης. Για άλλη μια φορά», κατέληγε η νεκρολογία, «οι συντρόφισσές μας μας έδωσαν το παράδειγμα. Όλη η δόξα στις γυναίκες που αψηφούν τις σφαίρες του εχθρού».
Δύο μήνες μετά τη δημοσίευση της είδησης στην εφημερίδα της CNT (στις 13 Σεπτεμβρίου) και στην «El Sol», έφτασε η ταχυδρομική κάρτα με τη φωτογραφία της Pepita, την οποία είχε στείλει ο Juan López στον αδελφό της, Pedro Laguarda Batet, στις 13 Νοεμβρίου, ενημερώνοντάς τον για τον θάνατό της: «Τα πιο εγκάρδια χαιρετίσματα από κάποιον που μοιράζεται μαζί σου τον πόνο της ανεπανόρθωτης απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου. Μέτωπο της Huesca». Ο αδελφός της Pepita απεβίωσε στη Βαρκελώνη σε προχωρημένη ηλικία το 2015.
Ο Juan López Carvajal πολέμησε μέχρι το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Ήταν ένας από τους εκατοντάδες χιλιάδες που έφυγαν στην εξορία μετά την ήττα. Αυτό το γνωρίζουμε χάρη στην αυτοβιογραφία του με τίτλο «Memorias de mi vida (Memorias de un trabajador anarcosindicalista en la España de siglo XX»), που γράφτηκε στα γαλλικά το 1995, καθώς και από τη μαρτυρία του γιου του, Helios Gómez Gásquez. Αυτές οι αναμνήσεις περιέχουν ελάχιστες αναφορές για την Pepita Laguarda, τη γυναίκα που, το 1935, όταν ο Juan López μετακόμισε στην Palma de Majorca για να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία, πήγε μαζί με τον πατέρα του να τον αποχαιρετήσει στην αποβάθρα της Βαρκελώνης.
Η επιστροφή του στην πόλη με άδεια τον Ιούλιο του 1936, συνέπεσε με την απόπειρα του στρατιωτικού πραξικοπήματος και έτσι αυτός και η συντρόφισσά του εντάχθηκαν στη Φάλαγγα Francisco Ascaso, κάτι που ήταν εντελώς αντίθετο με ό,τι είχε στο μυαλό του το νεαρό ζευγάρι για εκείνο το καλοκαίρι. Και οι δύο αναχώρησαν από τον Σταθμό del Norte της Βαρκελώνης με τρένο για τη Lerida, όπως αφηγείται ο Juan, και από εκεί συνέχισαν προς το Monzón.
Ο Juan López δεν πρόλαβε να συμμετάσχει στις μάχες στο μέτωπο της Αραγωνίας λόγω μιας στομαχικής λοίμωξης που τον ανάγκασε να αναζητήσει ιατρική βοήθεια. Ο συγγραφέας τοποθετεί αυτά τα γεγονότα στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1936 και γύρω από αυτή την περίοδο. «Η Pepita», γράφει, «κατευθύνθηκε προς την πρώτη γραμμή με ένα θωρακισμένο όχημα. Η επίθεση στην Huesca ξεκίνησε την αυγή και μέχρι τα μέσα του πρωινού έφτασε το πρώτο ασθενοφόρο με το πρώτο θύμα: την Pepita Laguarda».
«Η σφαίρα», διαβάζουμε στις αναμνήσεις του Juan, «την είχε χτυπήσει στο άνω μέρος της πλάτης και παραπονιόταν για πόνους στο στομάχι. Μεταφέρθηκε αμέσως στο Grañén, όπου ο γιατρός διαπίστωσε ότι είχε χάσει πολύ αίμα και χρειαζόταν μετάγγιση. Προσφέρθηκα εθελοντικά να δώσω αίμα. Αλλά τότε ήταν ήδη πολύ αργά και πέθανε μέσα σε λίγα λεπτά. Μετά την κηδεία, με μετέφεραν στο νοσοκομείο Σαν Πάμπλο στη Βαρκελώνη». Ο Juan παραδέχεται ότι, αφού έφτασαν στο μέτωπο της Huesca και χωρίς να το γνωρίζει η Pepita, είχε γράψει στους γονείς της ζητώντας τους να στείλουν τηλεγράφημα στον διοικητή της στήλης, αναφέροντας ότι ο πατέρας της ήταν σοβαρά άρρωστος, ώστε η Pepita να μπορέσει να επιστρέψει στο Hospitalet, αλλά κανένα τέτοιο τηλεγράφημα δεν έφτασε. Δεν υπάρχει καμία περαιτέρω αναφορά στην Pepita στα απομνημονεύματα του Juan. Ο ίδιος αργότερα προήχθη στον βαθμό του υπολοχαγού και έλαβε μέρος στη μάχη του Έβρου (Ebro).
Ο Juan López Carvajal γεννήθηκε στην επαρχία της Αλμερία το 1911, αλλά οι γονείς του είχαν μετακομίσει λίγο αργότερα στη Βαρκελώνη αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Όχι ότι αυτή η ζωή ήταν αρχικά πολύ καλύτερη, διότι, όπως την θυμάται ο γιος του, Helios López, η οικογένεια ζούσε σε μια σπηλιά χωρίς νερό, περπατούσε ξυπόλητη, δεν είχε δοκιμάσει ποτέ γάλα και ζεσταινόταν με καυσόξυλα. Για αρκετά χρόνια ο Juan φοιτούσε σε σχολείο στο Pueblo Nuevo και, σε ηλικία έντεκα ετών, άρχισε να εργάζεται σε τυπογραφείο, μετά το θάνατο της μητέρας του το 1923 από γάγγραινα της μήτρας, αφότου είχε γεννήσει τον αδελφό του Félix. Ο Juan συνέχισε να εργάζεται ως τυπογράφος και έγινε μέλος της CNT, ενώ πάντα έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον για πολιτιστικά θέματα ως μέλος του συλλόγου «Faros» και της Ελευθεριακής Νεολαίας, όπου πιθανότατα γνώρισε την Pepita.
«Το 1936 ρίχτηκες στον αγώνα ενάντια στον φασισμό και υπέρ της κοινωνικής επανάστασης, αυτής της τεράστιας ελπίδας που είναι τόσο αγαπητή στην εργατική τάξη. Έγινες αξιωματικός της Δημοκρατίας, χωρίς να αποκηρύξεις την πίστη σου στην αλληλεγγύη. Η αδελφή σου Ana έχασε τον σύζυγό της κατά τη διάρκεια των φασιστικών αεροπορικών επιδρομών στη Βαρκελώνη και έπρεπε να αντιμετωπίσει με θάρρος τα φρικτά μεταπολεμικά χρόνια με τρία παιδιά. Στην εξορία, γεύτηκες τις “απολαύσεις” της φιλοξενίας στις παραλίες της Γαλλίας [μια σαρκαστική αναφορά στα στρατόπεδα συγκέντρωσης εκεί], μοιράζοντας ένα καρβέλι 2 κιλών ανά 25 άτομα», έγραψε ο Helios.
Ο γιος του Juan López συνέχισε, αναφερόμενος στην οικογενειακή του ζωή: η ίδια η μητέρα του, Josephine Gásquez, συναντήθηκε με τους ξαδέλφους του Juan, πρώτα στην Τουρ και αργότερα στο Παρίσι, όπου γεννήθηκε η Orchidée (η οποία όμως πέθανε σε ηλικία λίγων μηνών). Μετά τη γέννηση του Helios, το ζευγάρι ταξίδεψε με πλοίο για το Μπουένος Άιρες, όπου επρόκειτο να περάσουν τις αρχές της δεκαετίας του 1950 και όπου γεννήθηκε η Aurore το 1951. Με την παρότρυνση της αδελφής του Juan, Ana, η οικογένεια επέστρεψε στη Βαρκελώνη το 1955, μόνο για να συλληφθεί ο Juan και να υποχρεωθεί να εκπληρώσει τη στρατιωτική του θητεία, κατά τη διάρκεια της οποίας γεννήθηκε η Montserrat. Αργότερα επέστρεψαν στη Γαλλία, όπου το ζευγάρι απέκτησε το τελευταίο του παιδί, τον François-Xavier, ενώ ο Juan διατηρούσε συνεχώς τις επαφές του με τους φίλους του από την CNT. Ήταν στη Γαλλία που ο Juan άρχισε να γράφει την αυτοβιογραφία του, στην οποία γίνεται ελάχιστη αναφορά στην Pepita, και όπου πέθανε.
Σύμφωνα με τον μεγαλύτερο γιο του, ο Juan López Carvajal βρήκε μεγάλη παρηγοριά για την τραγική κατάρρευση των ονείρων του του 1936 στη δημιουργία μιας μεγάλης οικογένειας. Ο Helios έκλεισε ευχαριστώντας τον πατέρα του για «όλα όσα μου κληροδότησες, με μια γενναία, υπέροχη σύζυγο στο πλευρό σου, και ειδικά τις αξίες σου της αλληλεγγύης, της αμοιβαίας βοήθειας και της αγάπης». Το κείμενο αυτό διαβάστηκε, στα γαλλικά, κατά τη διάρκεια μιας μικρής τελετής αποχαιρετισμού που πραγματοποιήθηκε στη Λυών στις 29 Δεκεμβρίου 2011, πριν η σορός του πατέρα του παραδοθεί στην επιστήμη, σύμφωνα με τις δικές του ρητές επιθυμίες και εκείνες της συζύγου του, η οποία είχε πεθάνει μερικά χρόνια νωρίτερα.
Λίγο καιρό μετά, ο Helios Gómez ήρθε σε επαφή με τον Ramón Ignasi Redondo Laguarda, που ζούσε στη Manresa, και του οποίου η μεγάλη θεία ήταν η Pepita Laguarda Batet.. Ίσως να αναζήτησε αυτή την επαφή επειδή, πέρα από εκείνες τις λίγες γραμμές στα δημοσιευμένα απομνημονεύματα του πατέρα του, η Pepita κατείχε πολύ μεγαλύτερη θέση στα προσωπικά και οικογενειακά συναισθήματα και τις αναμνήσεις του Luis Gómez Carvajal. Όσον αφορά τη συνάντηση, νομίζω ότι θα ήταν σκόπιμο να παραθέσω μερικές γραμμές από το ποίημα «Primer amor» (Πρώτος έρωτας) της Carmen Conde:
«Εσύ, στάχτη κάποια μέρα; Στάχτη αυτή η τρέλα που επιδεικνύεις με τη ζωή που μόλις βλάστησε σε αυτόν τον κόσμο; Είσαι ατελείωτος, δεν θα καείς ποτέ! Εδώ κρατάς το φως που αγκαλιάζει τα πάντα, φλέγοντας τους ουρανούς για να φέρεις τη γη πιο κοντά τους».
*Πηγή: El Salto, 11 March 2020 https://www.elsaltodiario.com/los-nombres-de-la-memoria/pepita-laguarda-(1919-1936)-la-mas-joven-miliciana-muerta-en-combate Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε εδώ: https://www.katesharpleylibrary.net/08kqxv?fbclid=IwY2xjawUEHtRwZG9mAWV4dG4DYWVtAjEwAGJyaWQRMXdYRDlTWXVURFlWRHpNTVpzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeHHYq4uzke6SgyF59VHEs0dHMeV6QwBVsG4DL5GUhyhM0Bk_YNAzDNcQs20w_aem_6q1AhJVIVZas2xdSoz1wNw Μετάφραση στα αγγλικά: Paul Sharkey. Μετάφραση στα ελληνικά: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
