Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση της δράσης των Mαύρων αναρχικών στο πρώιμο βραζιλιάνικο εργατικό κίνημα (1906–1930)
Carlos Junior*
Αν και στους Μαύρους ελευθεριακούς αγωνιστές στη Βραζιλία έχουν αφιερωθεί μόλις λίγες σελίδες της ιστοριογραφίας, βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή σημαντικών γεγονότων και κατακτήσεων του βραζιλιάνικου εργατικού κινήματος.
Η χρονολογική αφήγηση θα μπορούσε αναμφίβολα να ξεκινήσει με τον δάσκαλο, φιλόσοφο και δημοσιογράφο Antônio Pedro de Figueiredo (1814–1859). Ο Figueiredo ίδρυσε το περιοδικό O Progresso (1846–1848), στις σελίδες του οποίου δημοσίευαν και άλλοι συγγραφείς που, όπως και ο ίδιος, επηρεάζονταν από τον γαλλικό «ουτοπικό» σοσιαλισμό.
Στο Recife (Ρεσίφε), κατά τη δεκαετία του 1840, υπήρχε μια μικρή κοιν(ότητα Γάλλων μεταναστών, ανάμεσά τους και ο σοσιαλιστής μηχανικός Louis Vauthier Λουί Βοτιέ), ο οποίος έφερε μαζί του έργα σοσιαλιστών συγγραφέων όπως ο Σαιν-Σιμόν, ο Όουεν και ο Φουριέ, καθώς και του ήδη αυτοπροσδιοριζόμενου ως αναρχικού Προυντόν. Το 1849 ο Figueiredo καταδίκασε τη δουλεία και τη μεγάλη γαιοκτησία στην επαρχία του Pernambuco, βασιζόμενος στο γνωστό αξίωμα του Προυντόν: «να καταστραφεί ο δεσποτισμός που ενσαρκώνεται στη μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία». Εξαιτίας των σοσιαλιστικών του ιδεών, δεχόταν διαρκώς ρατσιστικές επιθέσεις και προσβολές από τους αντιπάλους του.
Οι πρώτοι Μαύροι αναρχικοί άρχισαν να εμφανίζονται συχνά στις εφημερίδες και τα περιοδικά κατά τις δεκαετίες του 1910 και του 1920. Εκείνη την εποχή, ο ελευθεριακός κομμουνισμός του Κροπότκιν, ο επαναστατικός συνδικαλισμός του Pouget (Πουζέ), η παιδαγωγική του Φερέρ και, σε μικρότερο βαθμό, οι ιδέες του Τολστόι, αποτελούσαν τις κυριότερες επιρροές για τους ελευθεριακούς, τις εργατικές ενώσεις και τα απεργιακά κινήματα. Οι φωτογραφίες από το Πρώτο Βραζιλιάνικο Εργατικό Συνέδριο (1906), που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δείχνουν ότι ένα μεγάλο μέρος των παρόντων συνδικαλιστών αντιπροσώπων ήταν Μαύροι.
Από το 1917 έως το 1920, μεγάλες γενικές απεργίες με έντονη αναρχική επιρροή ξέσπασαν σε ολόκληρη τη Βραζιλία. Οι πρωτεύουσες των Πολιτειών και τα μεγάλα βιομηχανικά κέντρα -Ρίο ντε Τζανέιρο, τΣάο Πάολο, Πόρτο Αλέγκρε, Μπελέμ, Σαλβαδόρ και Ρεσίφε- μετατράπηκαν σε επίκεντρα κινητοποιήσεων που έφεραν χιλιάδες εργάτες στους δρόμους, διεκδικώντας από το οκτάωρο και τις αυξήσεις μισθών μέχρι την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους.
Θυμόμαστε πολλούς Μαύρους αναρχικούς που συμμετείχαν σε αυτές τις απεργίες και συνελήφθησαν, βασανίστηκαν ή δολοφονήθηκαν: João da Costa Pimenta, Armando Gomes, Hermogêneo Silva, Custódio Paes, Eustáquio Marinho, Justiniano Silva, Pedro Lessa, Olímpio Santana, João Lopes, Minervino Oliveira, Sinval Borges, Cândido Costa, José Argolo, José Leandro, Sebastião Silva, Tomaz Derliz Borges, Laudelina Silva, Domingos Passos, José da Silva Gama, Abílio José, José Domiense, Luiz França, Djalma και Cristiano Fettermann.
Ο Cândido Costa (Κάντιντο Κόστα) υπήρξε ένας από τους πιο δραστήριους αναρχικούς στο Ρίο ντε Τζανέιρο κατά τη δεκαετία του 1910. Οι αντικληρικαλικές και ελευθεριακές διαλέξεις του προσέλκυαν εκατοντάδες εργάτες. Συμμετείχε επίσης στο Δεύτερο Εργατικό Συνέδριο (1912). Κατά τη διάρκεια μιας ομιλίας του προς εργάτες, ξυλοκοπήθηκε άγρια από την αστυνομία και από άτομα που συμμετείχαν σε μια θρησκευτική λιτανεία η οποία έτυχε να περνά κοντά στον χώρο της συγκέντρωσης.
Ο Μαύρος μαρμαροτεχνίτης Minervino Oliveira (Μινερβίνο Ολιβέιρα), γεννημένος στη Μπαΐα αλλά δραστήριος στο Ρίο ντε Τζανέιρο, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους των εργατών του κλάδου του μαρμάρου. Συμμετείχε σε πολλές εργατικές συγκεντρώσεις και ελευθεριακές οργανώσεις.
Η Laudelina Silva (Λαουντελίνα Σίλβα), μοδίστρα στο επάγγελμα, έγινε σύμβολο του αγώνα ενάντια στον ρατσισμό, την εκμετάλλευση των εργαζομένων και τη σεξουαλική βία. Συνελήφθη ενώ διαμαρτυρόταν έξω από το σπίτι του εργοδότη της για την απόλυσή της, καθώς και για τις απολύσεις των συναδέλφων της. Πριν καλέσει την αστυνομία, ο εργοδότης δήλωσε ότι δεν ήθελε «αυτή την τεμπέλα μαύρη γυναίκα» μπροστά από το σπίτι του. Η Laudelina και οι υπόλοιποι εργάτες δεν πτοήθηκαν και συνέχισαν τη διαμαρτυρία μέχρι που οδηγήθηκαν στο αστυνομικό τμήμα.
Κατά τη δεκαετία του 1910, στο Πόρτο Αλέγκρε, τη νοτιότερη πρωτεύουσα της Βραζιλίας, οι αδελφοί Fettermann υπήρξαν αντικληρικαλικοί αναρχικοί, παιδαγωγοί, συνδικαλιστές και υποστηρικτές της παράνομης δράσης, παραμένοντας ενεργοί για πολλά χρόνια. Ο Cristiano Fettermann δημοσίευε άρθρα στην εφημερίδα O Exemplo. Οι συντάκτες της εφημερίδας ίδρυσαν επίσης μια νυχτερινή σχολή εργατών με το ίδιο όνομα. Η εφημερίδα δημοσίευε ακόμη κείμενα του μαύρου σοσιαλιστή Tácito Pires (Τάσιτο Πίρες). Ο Djalma Fettermann εργαζόταν ως δημοσιογράφος και δίδασκε γαλλικά και πορτογαλικά στο Μοντέρνο Σχολείο του Πόρτο Αλέγκρε. Συμμετείχε ενεργά στη μεγάλη απεργία του 1917 στο Πόρτο Αλέγκρε και, σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, κατασκεύαζε βόμβες που ρίχνονταν εναντίον της αστυνομίας.
Στο Belém do Pará, στη βόρεια Βραζιλία, οι Μαύροι αδελφοί Almerinda Farias Gama και José Gama αναδείχθηκαν σε σημαντικές μορφές του αναρχοσυνδικαλισμού. Ο José Gama υπήρξε εξέχων εκπρόσωπος των τυπογράφων στο εργατικό κίνημα. Δημοσίευε επίσης άρθρα σε εργατικές εφημερίδες του Μπελέμ, όπως η O Semeador. Αντιτάχθηκε στις φυλετικές διακρίσεις και στην απέλαση ξένων από τη Βραζιλία. Μαζί με τον Plácido de Albuquerque εκπροσώπησε εργατικές ενώσεις στο Τρίτο Εργατικό Συνέδριο (1920), που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Η Almerinda Gama ξεκίνησε την πολιτική της δράση ως ελευθεριακή, δίνοντας διαλέξεις σε εργάτες τυπογράφους μέσα στο ίδιο της το σπίτι.
Στην πόλη Campinas, στο εσωτερικό της Πολιτείας του Σάο Πάολο, ο Armando Gomes ήταν σιδηροδρομικός εργάτης και δραστηριοποιήθηκε τόσο ως αναρχικός όσο και ως μέλος Μαύρων οργανώσεων, όπως η Ανθρωπιστική Λίγκα των Έγχρωμων Ανδρών, η οποία αγωνιζόταν ενάντια στις φυλετικές διακρίσεις και υπερασπιζόταν τα δικαιώματα των μαύρων. Στη Maceió, ο Olympio Santana αναδείχθηκε σε ηγετική φυσιογνωμία του αναρχικού κινήματος. Ανήκε σε αναρχικές συλλογικότητες της πόλης και δημοσίευε κείμενα στον εργατικό Τύπο. Ο Luiz França ήταν ένας ακόμη Μαύρος αναρχικός αγωνιστής, γεννημένος στη Maceió, αλλά δραστήριος στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Στο Ρεσίφε, ο ελευθεριακός λιμενεργάτης Pedro Lessa σκοτώθηκε από την αστυνομία κατά τη διάρκεια απεργίας στο λιμάνι. Στο Σαλβαδόρ, το Συνδικάτο Οικοδόμων, Ξυλουργών και Άλλων Επαγγελμάτων (SPCDC) ιδρύθηκε το 1919 από Μαύρους εργάτες προσηλωμένους στον επαναστατικό συνδικαλισμό. Το συνδικάτο εισήγαγε στην περιοχή μορφές αγώνα που μέχρι τότε ήταν άγνωστες, όπως το σαμποτάζ, το μποϊκοτάζ και τη γενική απεργία.
Κατά τη δεκαετία του 1920, ο αναρχισμός άρχισε να χάνει την επιρροή του μέσα στις εργατικές οργανώσεις, ενώ ο μαρξιστικός κομμουνισμός κέρδιζε έδαφος μέσω μιας επιθετικής εκστρατείας στα συνδικάτα. Πολλοί αναρχικοί προσχώρησαν στους κομμουνιστές, ιδιαίτερα μετά την ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Βραζιλίας (ΚΚΕ) το 1922. Πέρα από τον ανταγωνισμό με το ΚΚΒ, ο αναρχισμός βρέθηκε αντιμέτωπος και με τη σκληρή κρατική καταστολή. Κατά την αυταρχική διακυβέρνηση του προέδρου Arthur Bernardes (1922–1926), πολλοί πολιτικοί αντίπαλοι εξορίστηκαν στη διαβόητη σωφρονιστική αποικία της Clevelândia, στο Oiapoque στο βορειότερο άκρο της Βραζιλίας. Από τους 1.500 ανθρώπους που στάλθηκαν εκεί, οι μισοί πέθαναν μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια. Πολλοί αναρχικοί εκτοπίστηκαν σε αυτή την «πράσινη κόλαση», όπως έγινε γνωστή. Ο Ουρουγουανός Μαύρος αναρχικός παράνομος Thomas Derliz Borche και ο Domingos Passos, Μαύρος ελευθεριακός κομμουνιστής που δρούσε στο Ρίο ντε Τζανέιρο, κατάφεραν να αποδράσουν.
Ο Domingos Passos (Ντομίνγκος Πάσος)
Ο Domingos Passos, εγγονός ιθαγενών και Μαύρων προγόνων, υπήρξε αναμφίβολα ο πιο διωκόμενος Βραζιλιάνος αναρχικός και μία από τις πιο δραστήριες μορφές του εργατικού κινήματος κατά τη δεκαετία του 1920. Την ώρα που πολλοί αναρχικοί περνούσαν στις γραμμές του ΚΚΒ, ο χτίστης και ξυλουργός Domingos Passos υπερασπιζόταν με συνέπεια τον ελευθεριακό κομμουνισμό μέσα από συγκεντρώσεις, απεργίες και εργατικές οργανώσεις. Δημοσίευε επίσης άρθρα υπέρ του ελευθεριακού κομμουνισμού σε εργατικές εφημερίδες όπως οι Spartacus, Voz do Trabalhador και A Plebe. Συμμετείχε ακόμη σε θεατρικές ομάδες τόσο στο Σάο Πάολο όσο και στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Το 1925 συνελήφθη και στάλθηκε στην Clevelândia, απ' όπου απέδρασε διασχίζοντας το τροπικό δάσος του Αμαζονίου μέχρι να φτάσει στη Γαλλική Γουιάνα, έπειτα στο Pará και τελικά στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1927.
Η δίκη του Μαύρου αναρχικού μάγειρα José Leandro, ο οποίος συνελήφθη το 1921 ύστερα από μια συμπλοκή που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο τριών ανθρώπων (ανάμεσά τους και ενός αστυνομικού) στο Ρίο ντε Τζανέιρο, απασχόλησε τις εργατικές εφημερίδες σε ολόκληρη τη Βραζιλία αλλά και στις γειτονικές χώρες. Η δίκη πραγματοποιήθηκε το 1924 και ολοκληρώθηκε με την ομόφωνη αθώωσή του.
Οι Μαύροι αναρχικοί αρθρογραφούσαν και οργανώνονταν επίσης μέσα από περιοδικά και εργατικές εφημερίδες. Η αντικληρικαλική εφημερίδα A Lanterna συγκαταλεγόταν ανάμεσα στις εκδόσεις που φιλοξενούσαν τον μιγά ποιητή και αναρχικό Raimundo Reis, γνωστό και ως Beato da Silva, στη συντακτική της ομάδα. Στο Πόρτο Αλέγκρε, Μαύροι σοσιαλιστές, συνδικαλιστές και ελευθεριακοί έγραφαν, επιμελούνταν και εξέδιδαν τη μαύρη εφημερίδα O Exemplo. Ο Cristiano Fettermann, για παράδειγμα, δημοσίευε άρθρα για την εκπαίδευση. Η εφημερίδα O Semeador εκδιδόταν από τους Bruno de Menezes και Silva Gama, Μαύρους αναρχικούς από το Belém do Pará. Ανήκαν επίσης σε ομάδες αναρχικής προπαγάνδας και δίδασκαν στα Μοντέρνα Σχολεία της πόλης. Στο Σαλβαδόρ, η εφημερίδα Germinal ιδρύθηκε το 1919 από τον μιγά σοσιαλιστή δικηγόρο Agripino Nazareth, ενώ η Voz do Trabalhador ιδρύθηκε από τον μαύρο αναρχοσυνδικαλιστή Εουτάκιο Eutachio Marinho.
Στη λογοτεχνία
Στη λογοτεχνία, πολλοί Βραζιλιάνοι συγγραφείς -ελευθεριακοί ή μη- επηρεάστηκαν από αναρχικούς συγγραφείς όπως ο Εμίλ Ζολά, ο Guerra Junqueiro (Γκέρα Ζουνκέιρο) και ο Λέων Τολστόι.
Οι Raimundo Reis και Adalberto Viana υπήρξαν Μαύροι αναρχικοί ποιητές, των οποίων τα έργα δημοσιεύονταν ευρέως στον ελευθεριακό Τύπο μεταξύ 1910 και 1920.
Ο Pereira da Silva ήταν ποιητής επηρεασμένος από τον Τολστόι.
Η Gilka Machado (Γκίλκα Ματσάδο, 1893-1980) υπήρξε συγγραφέας ιδιαίτερα γνωστή στην εποχή της, κυρίως ανάμεσα στους εργάτες και τους ελευθεριακούς. Η ποίησή της είχε έντονο ερωτικό χαρακτήρα. Ο Bruno de Menezes, πέρα από δημοσιογράφος, ήταν και ποιητής αφιερωμένος στα κοινωνικά ζητήματα και στον αφροβραζιλιάνικο πολιτισμό.
Ο Lima Barreto (Λίμα Μπαρέτο, 1881–1922) ήταν Μαύρος ελευθεριακός δημοσιογράφος και συγγραφέας, γεννημένος στο Ρίο ντε Τζανέιρο, τότε πρωτεύουσα της Βραζιλίας. Τα χρονογραφήματά του παραμένουν μία από τις σημαντικότερες πηγές για τη μελέτη της Πρώτης Βραζιλιάνικης Δημοκρατίας. Μέσα από αυτά κατήγγειλε τον ρατσισμό, τον μιλιταρισμό και την υποκρισία της βραζιλιάνικης ελίτ. Ο Barreto εγκλείστηκε ακόμη και σε ψυχιατρικά ιδρύματα, όπου έγραψε το έργο Το Νεκροταφείο των Ζωντανών, ένα βαθιά αυτοβιογραφικό βιβλίο.
*Το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο δημοσιεύεται εδώ: https://freedomnews.org.uk/2026/07/23/the-origins-of-black-anarchism-in-brazil/?fbclid=IwY2xjawTO4TFleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe31vhAzkOs4Ql3iVWm2CpzMKFJ36cd8xcYt4oAKa6ZIUyqQXJf1rAcyYFKgU_aem_T7h5smWgKw_d5ZZB4WpcoA Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
Στις φωτογραφίες με τη σειρά που δημοσιεύονται: Μέλη του Συνδικάτου Κτιστών, Ξυλουργών και Συναφών Ειδικοτήτων (1919), Συμμετέχοντες στο 1ο Εργατικό Συνέδριο, ο Cândido Costa, η Almerinda Gama (1899-1999), ο Domingos Passos, η Gilka Machado (1893-1980) και ο Lima Barreto (1881-1922)
