Στο βιβλίο μου «Μιχαήλ Μπακούνιν και Καρλ Μαρξ» (Michael Bakunin and Karl Marx), ανέφερα σε μια υποσημείωση ότι σκόπευα να ανατυπώσω ορισμένα αποσπάσματα του Μπακούνιν σε ένα φυλλάδιο με τίτλο «Μαρξισμός, αναρχισμός και κράτος» (Marxism, Anarchism and the State). Το παρόν έργο είναι η υλοποίηση αυτής της πρόθεσης, αλλά άλλαξα τον τίτλο, διότι, μετά από σκέψη, θεώρησα ότι ο Μπακούνιν ασχολούνταν εδώ με ευρύτερα και βαθύτερα ζητήματα από την απλή σύγκριση των πλεονεκτημάτων της μιας πολιτικής φιλοσοφίας έναντι της άλλης. Ασχολείται με το σύνολο του ζητήματος της ελευθερίας του ανθρώπου σε σχέση με την κοινωνία, με την κοινότητα. Αυτό το ζήτημα είναι το υπέρτατο ζήτημα της γενιάς μας. Από τη λύση του εξαρτάται η τύχη του ανθρώπινου γένους, διότι αν η απάντηση στο ζήτημα της ελευθερίας του ανθρώπου σε σχέση με την κοινότητα είναι η ολοκληρωτική απάντηση ότι δεν έχει καμία, τότε πράγματι μπορεί να ειπωθεί ότι η πορεία της ανθρώπινης προόδου έχει φτάσει στο τέλος της. Και αυτό το τέλος, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες της ατομικής εποχής, μπορεί να είναι μόνο μέσα στον πόλεμο και την παγκόσμια καταστροφή.
Σε πολλά σημεία των γραπτών του, ο Μπακούνιν έχει εκφράσει τις απόψεις του για τη φύση και τις δυνατότητες της ανθρώπινης ελευθερίας, την οποία διαχώριζε σαφώς από τον εγωισμό και τον εγωκεντρικό ατομικισμό. Εκτός από αυτό που αναπαράγεται στην πρώτη σελίδα των αποσπασμάτων, ίσως ο καλύτερος ορισμός που έχει δώσει είναι αυτός που διατυπώνεται με τα ακόλουθα λόγια: «Με τον όρο ελευθερία εννοούμε, αφενός, την όσο το δυνατόν πληρέστερη ανάπτυξη όλων των φυσικών ικανοτήτων κάθε ατόμου και, αφετέρου, την ανεξαρτησία του, όχι όσον αφορά τους φυσικούς και κοινωνικούς νόμους, αλλά όσον αφορά όλους τους νόμους που επιβάλλονται από άλλες ανθρώπινες βουλήσεις, συλλογικές ή μεμονωμένες. Όταν απαιτούμε την ελευθερία των μαζών, δεν διεκδικούμε σε καμία περίπτωση την κατάργηση οποιασδήποτε φυσικής επιρροής». (Michael Bakunin and Karl Marx, σ. 300).
Με αυτή την άποψη για την ελευθερία συνδέεται η άποψη του Μπακούνιν για την εξουσία, την οποία σε καμία περίπτωση δεν εξισώνει με την οργάνωση και την αυτοπειθαρχία, πράγματα τα οποία, από μόνα τους, θεωρούσε πολύ επιθυμητά. Αυτό που εννοούσε με τον όρο «εξουσία», δηλαδή το δικαίωμα κάποιου να διατάζει ή να επιβάλλει υπακοή, το θεωρούσε ως κάτι που είχε θεμελιωδώς θρησκευτική προέλευση. Η ιδέα του αυταρχισμού, ότι δηλαδή είναι καθήκον μας να υπακούμε στην εξουσία, προέρχεται, σύμφωνα με τη θεωρία του, από θρησκευτικές ρίζες, ακόμη και όταν αργότερα πήρε πολιτικές μορφές. Εξ ου και η αντίθεση προς τη θρησκεία, η οποία κατέχει εξέχουσα θέση στα γραπτά του, πολύ περισσότερο από ό,τι στα γραπτά των Μαρξιστών, και η οποία μερικές φορές εκφράζεται μάλλον βίαια.
Υπάρχει και ένας άλλος λόγος για την κριτική της θρησκείας και των Εκκλησιών που συναντάται τόσο συχνά στα γραπτά του, και αυτός είναι η στενή σχέση μεταξύ θρησκείας και κράτους που διακρίνει τη φιλοσοφία του Χέγκελ, κατά της οποίας είχε εξεγερθεί ο Μπακούνιν. Αυτό επισημαίνεται από τους Gide και Rist: «Το κράτος, σύμφωνα με τον Χέγκελ, είναι μια επιθετικότητα του πνεύματος που πραγματοποιείται στη συνείδηση του κόσμου, ενώ η φύση είναι μια έκφραση του ίδιου πνεύματος χωρίς τη συνείδηση, ένα alter ego - ένα πνεύμα σε δουλεία. Ο Θεός που κινείται στον κόσμο έχει καταστήσει δυνατό το κράτος. Το θεμέλιό του βρίσκεται στη δύναμη της λογικής που πραγματοποιείται στη βούληση. Είναι απαραίτητο να το σκεφτόμαστε όχι απλώς ως ένα δεδομένο κράτος ή ένα συγκεκριμένο θεσμό, αλλά ως την ουσία ή την ιδέα του ως πραγματική εκδήλωση του Θεού. Κάθε κράτος, οποιουδήποτε είδους και αν είναι, συμμετέχει σε αυτή τη θεϊκή ουσία». (A History of Economic Doctrines, σ. 435).
Τώρα, αυτή η στενή ταύτιση του πνεύματος του Θεού με το πνεύμα του κράτους είναι επαρκής λόγος για τον οποίο ο Μπακούνιν, ως εχθρός του κράτους, θα έπρεπε επίσης να θεωρήσει απαραίτητο να επιτεθεί στη θρησκεία. Έτσι, ο όρος «Θεός και κράτος», που αργότερα χρησιμοποιήθηκε από τους εκδότες του σε ένα απόσπασμα των έργων του, είναι απολύτως κατάλληλος. Οι Μαρξιστές, από την άλλη πλευρά, ως υποστηρικτές του κράτους και υπερασπιστές της εξουσίας, δεν βρήκαν τέτοια ανάγκη να επιτεθούν μετωπικά στη θρησκεία και, κατά συνέπεια, αντιμετώπισαν πολύ λιγότερη εχθρότητα από τους θρησκευόμενους ανθρώπους σε σύγκριση με τους Αναρχικούς.
Μπορεί να υπάρχουν διαφορετικές απόψεις στο ίδιο το σοσιαλιστικό κίνημα ως προς τη σχετική σημασία που πρέπει να δοθεί στη συζήτηση των θρησκευτικών ζητημάτων, αλλά το θέμα αναφέρεται εδώ μόνο για να εξηγηθεί η στάση του Μπακούνιν και να δείξει ότι είχε μια λογική εξέλιξη, ανεξάρτητα από το αν ήταν η καλύτερη τακτική που μπορούσε να ακολουθηθεί και αν οι βασικές του παραδοχές ήταν σωστές.
Όπως θα αναφερθεί με περισσότερες λεπτομέρειες στην ακόλουθη βιογραφία, τα αποσπάσματα που δημοσιεύονται σε αυτόν τον τόμο προέρχονται κυρίως από τα γραπτά του Μπακούνιν που αφορούν τη διαμάχη του με τον Μαρξ και, ως εκ τούτου, ανήκουν στα έτη 1870-72. Αλλά τα αποσπάσματα που αφορούν τη φύση και τα χαρακτηριστικά του κράτους γενικά προέρχονται κυρίως από το έργο «Φεντεραλισμός, Σοσιαλισμός , Αντιθεολογισμός» (Federalism, Socialism and Anti-Theologianism), που γράφτηκε το 1867 και βασίζεται, όπως υποδηλώνει ο τίτλος, στην προαναφερθείσα στενή σχέση, κατά τη γνώμη του, μεταξύ κράτους και θρησκείας.
Δεν είναι μόνο το ζήτημα της σχέσης των μαρξιστικών δογμάτων με εκείνα της ελευθερίας και του κράτους, που συζητείται εκτενώς στις επόμενες σελίδες, που τους προσδίδει ενδιαφέρον και σημασία, αλλά και το φως που ρίχνουν στο σύστημα που υπάρχει σήμερα στη Σοβιετική Ρωσία, το οποίο αυτοαποκαλείται «σοσιαλιστικό» και «δημοκρατικό», ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο, αλλά ουσιαστικά καπιταλιστικό και ολοκληρωτικό ή, όπως το εξέφρασε ο Μπακούνιν σε ένα απόσπασμα που θα παραθέσουμε αργότερα, «όλη η εργασία που εκτελείται για λογαριασμό του κράτους».
Ο Μπακούνιν έδειξε στις αρχές της δεκαετίας του 1870 ότι ένα τέτοιο σύστημα είναι αναπόφευκτο αν επιχειρηθεί η μεταμόρφωση της κοινωνίας με αυταρχικό τρόπο. Η ύπαρξη, στα μέσα του 20ού αιώνα, αυτού του δυσοίωνου φαινομένου, της σοβιετικής κυβέρνησης, απέδειξε ότι είχε απόλυτο δίκιο. Με τα λόγια του φίλου και συνεργάτη του, James Guillaume, «Πώς θα μπορούσε κανείς να θέλει μια ισότιμη και ελεύθερη κοινωνία να προκύψει από μια αυταρχική οργάνωση; Είναι αδύνατο».
Μελβούρνη, 1950.
*Από τον πρόλογο του βιβλίου K.J. Kenafick του «Marxism, Freedom and the State». Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
