*Απαραίτητες εξηγήσεις:
1) Στο κείμενο ο συγγραφέας αναφέρεται στην εξουσία (power στα αγγλικά). Η λέξη θα μπορούσε να αποδοθεί και ως δύναμη, ωστόσο, εδώ εννοεί ακριβώς την εξουσία. Όχι όμως την πολιτική εξουσία, αλλά την εξουσία από τα κάτω. Η έκφραση αυτή χρησιμοποιείται κυρίως από τις αναρχικές κομμουνιστικές οργανώσεις και το ρεύμα especifista στις χώρες της Λατινικής Αμερικής.
2) Επίσης ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη λέξη purism, η οποία σημαίνει την αυστηρή, άκαμπτη ή υπερβολική προσήλωση στους παραδοσιακούς κανόνες, την ορθότητα ή την αγνότητα (πουριτανισμός), ιδίως όσον αφορά τη γλώσσα, την τέχνη ή κάποιο σχεδιασμό. Κατά τη γνώμη μας, εδώ με τη λέξη αυτή επιχειρείται να δειχθεί η καθαρότητα, εφόσον πρόκειται για πολιτικές απόψεις και, κυρίως, για οργανωτικές αρχές. Έτσι, θα προτιμήσουμε τη λέξη «καθαρότητα» (σε εισαγωγικά).
«Θα πραγματοποιήσουμε όλες τις δυνατές μεταρρυθμίσεις με το πνεύμα με το οποίο ένας στρατός προχωράει πάντα προς τα εμπρός, καταλαμβάνοντας το εχθρικό έδαφος που βρίσκεται στο δρόμο του» – Ερίκο Μαλατέστα [1]
Ως αναρχικοί κομμουνιστές, είμαστε ενάντια στον ρεφορμισμό. Ωστόσο, είμαστε υπέρ των μεταρρυθμίσεων. Πιστεύουμε ότι, ουσιαστικά, ολόκληρο το σύστημα του καπιταλισμού, το κράτος και όλα τα συστήματα ιεραρχίας, κυριαρχίας, καταπίεσης και εκμετάλλευσης των ανθρώπων από τους ανθρώπους πρέπει να καταργηθούν και να αντικατασταθούν από μια άμεση δημοκρατία, ισότιμες κοινωνικές σχέσεις και μια αταξική οικονομία που βασίζει τη συνεισφορά σύμφωνα με την ικανότητα και τη διανομή σύμφωνα με την ανάγκη.
Ωστόσο, μια τέτοια κοινωνική επανάσταση μπορεί να συμβεί μόνο μέσω της εξουσίας των ίδιων των λαϊκών τάξεων, από τα κάτω προς τα πάνω. Καθώς προχωράμε προς μια τέτοια κοινωνική επανάσταση και μια ελεύθερη και ισότιμη κοινωνία, πρέπει να οικοδομήσουμε την εξουσία μας ως προετοιμασία για αυτόν τον θεμελιώδη μετασχηματισμό του κόσμου, αξιοποιώντας τους αγώνες κατά τη διάρκεια αυτής της πορείας. Σε τελική ανάλυση, τα αιτήματά μας θα γίνουν τόσο απειλητικά για τις ελίτ ώστε να μην μπορούν να τα αντέξουν· και η αντίστασή τους στην προσπάθειά μας για ελευθερία θα είναι τόσο μεγάλη ώστε να μην μπορούμε πλέον να την ανεχτούμε.
Ενάντια στον ρεφορμισμό
Είμαστε ενάντια στον ρεφορμισμό. Ο ρεφορμισμός είναι η πεποίθηση ότι το σύστημα, όπως υπάρχει σήμερα, μπορεί να παραμείνει, αλλά χρειάζεται απλώς να βελτιωθεί ελαφρώς. Για τους ρεφορμιστές, η μεταρρύθμιση είναι ο τελικός στόχος. Δεν τάσσονται ενάντια στο σύστημα, αλλά ενάντια σε αυτό που θεωρούν «υπερβολές» του συστήματος. Εμείς δεν βλέπουμε τη βλάβη που προκαλεί το σύστημα ως υπερβολή του, αλλά ως εκφράσεις της θεμελιώδους φύσης του συστήματος. Βλέπουμε τους ρεφορμιστές να προσπαθούν να κρατήσουν κλειστό το καπάκι μιας κατσαρόλας με νερό που βράζει, ή να αφήνουν τον ατμό να βγαίνει από την κατσαρόλα πότε πότε, αλλά όμως δεν αντιμετωπίζουν το θεμελιώδες πρόβλημα.
Για παράδειγμα, τα προβλήματα του καπιταλισμού δεν οφείλονται στο ότι ορισμένοι καπιταλιστές είναι άπληστοι ή άδικοι -πράγμα που βέβαια είναι αλήθεια- αλλά στο ότι ο ίδιος ο καπιταλισμός είναι το πρόβλημα. Ο παγκόσμιος πλούτος μας έχει δημιουργηθεί ιστορικά από την εργασία, τους πόρους και τη γη από όλο τον κόσμο. Ενώ η ευφυΐα της ανθρώπινης τεχνολογίας, η καινοτομία και η σκληρή δουλειά έχουν αποτελέσει σημαντικούς παράγοντες, το ίδιο ισχύει και για τη δουλεία, την εκμετάλλευση, το μονοπώλιο και την κλοπή.
Όμως, ανεξάρτητα από το βαθμό στον οποίο η καταπίεση ή η ανθρώπινη ευφυΐα διαδραμάτισαν τους αντίστοιχους ρόλους τους στη δημιουργία του πλούτου, δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία ότι κάθε πρόοδος είναι πλήρως ριζωμένη στις κοινωνικές σχέσεις και τις συνθήκες, καθώς και στις ιστορικές διαδικασίες. Ο Κροπότκιν περιγράφει αυτό το φαινόμενο από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία στο έργο του «Η κατάκτηση του ψωμιού». [2]
Αν αυτό ισχύει, τότε γιατί επιτρέπεται σε ορισμένους να κατέχουν και να ελέγχουν τη γη, τον πλούτο και τα μέσα παραγωγής; Δεν θα έπρεπε αυτά να αποτελούν κοινή ιδιοκτησία όλων, ως κληρονομιά όλων όσοι έχουν συνεισφέρει η ανθρώπινη ιστορία και οι πολύπλοκες κοινωνικές διαδικασίες που αλληλεπίδρασαν για να μας οδηγήσουν στον πλούτο που διαθέτουμε σήμερα και να τον διατηρήσουν; Πώς λοιπόν μπορούμε να δικαιολογήσουμε τη διατήρηση ενός συστήματος όπου ορισμένοι επωφελούνται περισσότερο από άλλους από τον πλούτο που έχει συσσωρευθεί ιστορικά και διατηρείται κοινωνικά; Και πώς μπορούμε να ζητάμε μόνο τη μεταρρύθμιση αυτού του συστήματος; Θα ήταν σαν να κάθεσαι σε ένα οικογενειακό δείπνο όπου ο αδελφός σου ισχυρίζεται ότι η κουζίνα του ανήκει, την στιγμή που εσύ μαγειρεύεις το δείπνο μαζί με τους γονείς σου. Ο αδελφός σου στη συνέχεια λαμβάνει όλο το φαγητό που φτιάχτηκε και δίνει σε εσένα και στους γονείς σου το 10% του φαγητού, ενώ κρατά το 70% ως ιδιοκτήτης. Μια ρεφορμιστική απάντηση θα ήταν να πούμε ότι αν κάθε μέλος της οικογένειας μπορούσε να πάρει ένα μερίδιο 15% ή 20% το καθένα (αφήνοντας στον αδελφό σου ένα μερίδιο 55% ή 40% επειδή είναι ο «ιδιοκτήτης»), όλοι θα ήταν εντάξει και θα πεινούσαν λιγότερο.
Η απάντησή μας θα ήταν ότι δεν πρόκειται για αναδιανομή, αλλά ότι η αρχική κατανομή αυτή καθεαυτή είναι ελαττωματική, όπως και το σύστημα ιδιοκτησίας και εργασιακής ευθύνης της οικογένειας. Πρέπει να δημιουργήσουμε ένα εντελώς νέο σύστημα στο οποίο οι άνθρωποι θα μοιράζονται τα κοινά προϊόντα της εργασίας, η οποία πραγματοποιείται σύμφωνα με τις ικανότητες του καθενός.
Ενάντια στην «καθαρότητα» (purism)
Επομένως, αν είμαστε ενάντια στον ρεφορμισμό ή στις μεταρρυθμίσεις ως μοναδικό στόχο, δεν θα έπρεπε να είμαστε ενάντια στις ίδιες τις μεταρρυθμίσεις; Όχι. Θέλουμε να πετύχουμε κέρδη και είμαστε ενάντια στη θέση ότι τα κέρδη είναι άσκοπα. Η «καθαρότητα» είναι η τάση ορισμένων να προσπαθούν να είναι τόσο «άκαμπτοι» στην ιδεολογική τους θέση, ώστε να μην μπορούν να αντιμετωπίσουν την ατέλεια της πραγματικότητας.
Εξισώνει λανθασμένα τις μεταρρυθμίσεις με τον ίδιο τον ρεφορμισμό. Απορρίπτει οποιαδήποτε θέση που δεν αντικατοπτρίζει ακριβώς την ιδεολογική του θέση. Αφήνει ελάχιστο περιθώριο για διάλογο και συνεργασία με άλλους και, αντίθετα, εγκλωβίζεται σε μια στάση συνεχούς έκκλησης για μακροπρόθεσμη προοπτική, χωρίς σαφή πρόταση για το πώς θα φτάσουμε εκεί, ή σαφή τρόπο συνεργασίας με τους ανθρώπους στην πορεία.
Η «καθαρότητα» συχνά αφήνει ελάχιστο περιθώριο για δράση πέρα από αβάσιμα προπαγανδιστικά κείμενα και τις αφηρημένες θεωρητικές διατυπώσεις από την άκρη. Αυτή η προσέγγιση του τύπου «όλα ή τίποτα» αφήνει ελάχιστο περιθώριο για εξέλιξη προς μια επαναστατική κατάσταση. Αγνοεί τον τρόπο με τον οποίο το βραχυπρόθεσμο και το μεσοπρόθεσμο μπορούν να συνδεθούν με ένα μακροπρόθεσμο όραμα, και αντ’ αυτού εστιάζει αποκλειστικά στο μακροπρόθεσμο.
Για την oικοδόμηση εξουσίας και το προχώρημα
Ποια είναι λοιπόν η λύση για τους αναρχικούς κομμουνιστές; Επιδιώκουμε να οικοδομήσουμε εξουσία με στόχο την επανάσταση. Πιστεύουμε ότι μόνο τα μαζικά κινήματα των καταπιεσμένων, εκμεταλλευόμενων και υποταγμένων τάξεων θα είναι σε θέση να τερματίσουν την καταπίεση, την εκμετάλλευση και την κυριαρχία. Ως μέλη αυτών των τάξεων, επιδιώκουμε να συνεισφέρουμε σε αυτά τα κινήματα. Βραχυπρόθεσμα, επιδιώκουμε να σημειώσουμε πρόοδο σε επίπεδο ανάπτυξης συνείδησης, ικανοτήτων, δεξιοτήτων, αλληλεγγύης και οργάνωσης. Από επαναστατική προοπτική, αυτό περιλαμβάνει αυτό που η FARJ (σ.τ.μ.: αναρχική κομμουνιστική οργάνωση του ρεύματος especifista στη Βραζιλία, που τώρα έχει ενσωματωθεί με άλλες ομάδες στην Organização Socialista Libertária [OSL]) αποκαλεί κοινωνική εργασία και κοινωνική ένταξη (social work and social insertion). [3]
Αρχικά συμμετέχουμε στα κοινωνικά κινήματα -κοινωνική εργασία- συχνά χωρίς να μπορούμε να κάνουμε τις απόψεις μας να κερδίσουν έδαφος. Μέσω της συνεπούς, βασισμένης σε αρχές και αποτελεσματικής συμμετοχής μας, μπορούμε να δημιουργήσουμε σχέσεις με άλλους, να εδραιώσουμε την εμπιστοσύνη και το σεβασμό στο πρόσωπό μας, και να συζητήσουμε με άλλους για τις απόψεις και τις θέσεις μας. Μετά από κάποιο διάστημα, ελπίζουμε να επιτύχουμε κάποιο βαθμό κοινωνικής ένταξης: να επηρεάσουμε τα κοινωνικά κινήματα προς την κατεύθυνση να γίνουν πιο αμεσοδημοκρατικά, πιο μαχητικά, με μεγαλύτερη ταξική συνείδηση, πιο αντι-ιεραρχικά, διαποτισμένα όλο και περισσότερο από μια μακροπρόθεσμη επαναστατική συνείδηση, και ούτω καθεξής.
Βραχυπρόθεσμα, θέλουμε επίσης να πετύχουμε μεταρρυθμίσεις. Η ήττα σε έναν αγώνα για μεταρρυθμίσεις μπορεί να αποθαρρύνει τους συμμετέχοντες ως προς την πιθανότητα ο αγώνας να επιφέρει κέρδη. Επίσης, η νίκη σε έναν αγώνα για μεταρρυθμίσεις μπορεί να αποθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενεργητικότητα, καθώς οι άνθρωποι αισθάνονται ότι έχουν πετύχει. Αλλά ομοίως, η νίκη σε αγώνες για μεταρρυθμίσεις μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση, την οργάνωση, τις ικανότητες, την αλληλεγγύη, τις δεξιότητες και τη εξουσία μας, ενώ η ήττα σε έναν αγώνα για μεταρρυθμίσεις μπορεί να ενισχύσει την αποφασιστικότητα και να βελτιώσει τη στρατηγική μας. Το θέμα είναι ότι, αν και θέλουμε μεταρρυθμίσεις, επειδή βελτιώνουν τη ζωή των καταπιεσμένων και των λαϊκών τάξεων στις οποίες ανήκουμε, ακόμη πιο θεμελιώδες για τον αγώνα -είτε νικήσουμε είτε ηττηθούμε– είναι η ανάπτυξη της εξουσίας του κινήματος, η οποία μπορεί να προέλθει τόσο από νίκες όσο και από κέρδη σε αγώνες για μεταρρυθμίσεις.
Μερικά σημαντικά στοιχεία στους αγώνες για μεταρρυθμίσεις είναι:
1) Να πολεμάμε τις μεταρρυθμίσεις άμεσα, χρησιμοποιώντας τη συλλογική εξουσία (την εξουσία της βάσης) προς την κορυφή ενάντια στην εξουσία της ελίτ, αντί για νομικίστικες, εκλογικές ή άλλες «λύσεις» από την κορυφή προς τη βάση. Αυτό θα ενισχύσει την εξουσία μας, αντί να αναδεικνύει εξαρτήσεις που βασίζονται στο σύνδρομο του «σωτήρα».
2) Να αναγνωρίζουμε πάντα, πριν από το τέλος του αγώνα, τους κινδύνους της ήττας -και να είμαστε προετοιμασμένοι να την αντιμετωπίσουμε- καθώς και να τονίζουμε τη σημασία του αγώνα πέρα από την επίτευξη της όποιας μεταρρύθμισης Είτε οι μεταρρυθμίσεις κερδηθούν είτε χαθούν, ο αγώνας συνεχίζεται έως ότου αλλάξει η άδικη κατάσταση.
3) Να αναστοχαζόμαστε πάντα, αναγνωρίζοντας πάντα τους τομείς εκείνους που χρειάζονται βελτίωση και να προσπαθούμε πάντα να διευθετούμε αυτά τα πράγματα από κοινού. Αν δεν βασίζουμε τον αγώνα μας στην πράξη -τον συνδυασμό δράσης και αναστοχασμού- τότε είτε ασχολούμαστε με μια κενή και χωρίς βάση θεωρία είτε με έναν απερίσκεπτο, αναποτελεσματικό ακτιβισμό.
Μεσοπρόθεσμα, θέλουμε να οικοδομήσουμε την εξουσία μας. Φυσικά, θέλουμε να μειώσουμε την εκμετάλλευση, την καταπίεση και τις κυριαρχικές σχέσεις όπου είναι δυνατόν, αλλά μεσοπρόθεσμα και, ανεξάρτητα από το αν μια συγκεκριμένη μεταρρύθμιση επιτευχθεί ή όχι, ο ίδιος ο αγώνας πρέπει να χρησιμεύσει στην περαιτέρω ανάπτυξη των κοινωνικών κινημάτων και των ταξικών οργανώσεων, ώστε να είναι σε θέση να γίνουν πιο αποτελεσματικές σε μελλοντικούς αγώνες.
Θέλουμε να δημιουργήσουμε μια δυναμική στην οποία η εξουσία από τη βάση προς την κορυφή, η άμεση δημοκρατία, η αντι-ιεραρχική, συλλογική και αντι-καταπιεστική ταξική εξουσία θα γίνεται όλο και ισχυρότερη με την πάροδο του χρόνου. Αυτή η εξουσία είναι το αποτέλεσμα της αυξημένης και κοινής συνειδητοποίησης των αιτιών της εκμετάλλευσης, της κυριαρχίας και της καταπίεσης, καθώς και των τρόπων για να τις καταπολεμήσουμε και τελικά να τις τερματίσουμε. Είναι το αποτέλεσμα της ύπαρξης οργανώσεων με καλύτερη λειτουργία, περισσότερη αλληλεγγύη, λιγότερη εσωτερική καταπίεση μεταξύ των μελών και με μια κοινή δέσμευση όλων να αμφισβητήσουν κεντρικά τις διάφορες εκδηλώσεις θεσμικής, συστημικής και πολιτισμικής καταπίεσης και να δίνουν έμφαση στη όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ανάπτυξη δεξιοτήτων και στην πιο ισότιμη κατανομή της ανάπτυξης των δεξιοτήτων αυτών. Ταυτόχρονα, να υπάρχει μεγαλύτερη δέσμευση στον αγώνα, συνειδητοποίηση πιο αποτελεσματικών τρόπων αγώνα· και ούτω καθεξής.
Μακροπρόθεσμα, θέλουμε αυτή η λαϊκή εξουσία, από τη βάση προς την κορυφή, να αναπτυχθεί σε σημείο όπου θα μπορεί να τερματίσει αποτελεσματικά όλα τα συστήματα καταπίεσης, κυριαρχίας και εκμετάλλευσης, και να τα αντικαταστήσει με άμεσα δημοκρατικά, ισότιμα, αντι-ιεραρχικά και συνεταιριστικά πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά συστήματα. Βλέπουμε αυτή την επαναστατική κατάσταση να διαμορφώνεται μετά από δεκαετίες αγώνων -νίκες και ήττες- κατά τις οποίες οι λαϊκές τάξεις ενισχύουν σταθερά τη εξουσία τους και συνεχίζουν να απαιτούν όλο και περισσότερα, έως ότου τα αιτήματα των λαϊκών τάξεων δεν θα είναι πλέον δυνατόν να ικανοποιηθούν από τις ελίτ.
Έτσι, η εξουσία των λαϊκών τάξεων πρέπει να είναι επαρκής για την αποτελεσματική πραγματοποίηση της επανάστασης:
-την κατάργηση του κράτους και όλων των μορφών διακυβέρνησης που επιβάλλονται από τα πάνω, και την αντικατάστασή τους με άμεση δημοκρατική λαϊκή λήψη αποφάσεων
-την απαλλοτρίωση της γης και των μέσων παραγωγής από την καπιταλιστική τάξη και την κοινωνικοποιημένη αυτοδιαχείρισή τους από τα κάτω προς τα πάνω από τους εργάτες και τις κοινότητες
-την καθιέρωση παγκόσμιων οικονομιών χωρίς τάξεις, ισότιμων και συνεταιριστικών, στις οποίες η οικονομική συνεισφορά γίνεται ανάλογα με τις δυνατότητες και η οικονομική κατανομή ανάλογα με τις ανάγκες
-την κατάργηση όλων των συστημάτων καταπίεσης και την αντικατάστασή τους με κοινωνικά συστήματα, πολιτιστικές πρακτικές και σχέσεις που εκτιμούν και σέβονται όλους τους ανθρώπους στην πλήρη ανθρωπινότητα και ατομικότητά τους
-την κατάργηση των εθνικών συστημάτων που εκτιμούν έναν λαό περισσότερο από έναν άλλο και την αντικατάστασή τους με συστήματα που προσδίδουν αξιοπρέπεια, αυτοδιάθεση και ελευθερία σε όλα τα ανθρώπινα όντα και τα εκτιμούν ισότιμα ως ανθρώπινα όντα σε ολόκληρο τον πλανήτη
-το τέλος της περιβαλλοντικής καταστροφής και την αντικατάστασή της με πρακτικές περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και υπεύθυνης διαχείρισης.
Προχωρώντας
Εν ολίγοις, πρέπει να απορρίψουμε τη ρεφορμιστική νοοτροπία που θεωρεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη μεταρρύθμιση, ή ακόμη και μια σειρά μεταρρυθμίσεων, ως τον τελικό στόχο των αγώνων μας.
Πρέπει επίσης να απορρίψουμε τη νοοτροπία -την «καθαρότητα»- που απορρίπτει όλες τις μεταρρυθμίσεις ως ρεφορμισμό, και ως αντιπαραγωγικές και άχρηστες. Αντ’ αυτού, πρέπει να εμπλακούμε σε αγώνες για μεταρρυθμίσεις βραχυπρόθεσμα.
Αυτοί οι αγώνες για μεταρρυθμίσεις πρέπει να αποτελούν το μέσο με το οποίο θα οικοδομήσουμε, μεσοπρόθεσμα, μια λαϊκή εξουσία από τη βάση προς την κορυφή και οριζόντια - καθώς και την αντίστοιχη συνείδηση, τις δεξιότητες, την αλληλεγγύη, την ικανότητα και την οργάνωση. Δεν πρέπει να σταματήσουμε να οικοδομούμε αυτή την εξουσία, αλλά να συνεχίσουμε να μεγαλώνουμε, να αναπτυσσόμαστε και να προχωράμε -ακόμη και αν μερικές φορές παραπατήσουμε ή υποστούμε προσωρινή ήττα- προς την πιθανότητα μιας επαναστατικής κατάστασης στην οποία θα καταστρέψουμε τις ίδιες τις θεμελιώδεις αιτίες της εκμετάλλευσης, της κυριαρχίας και της καταπίεσης, και όχι μόνο τα συμπτώματά τους.
Σημειώσεις
1) Ερίκο Μαλατέστα, Η Αναρχική Επανάσταση: Πολεμικά Άρθρα 1924-1931, σελ. 81.
2) Πιοτρ Κροπότκιν, Η Κατάκτηση του Ψωμιού, Κεφάλαιο 1: Ο Πλούτος μας.
3) «Especifismo in Brazil: An Interview with the Anarchist Federation of Rio de Janeiro (FARJ)» του Johnathan Payn.
*Απόδοση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
