Σημείωση Μεταφραστή*: Σε αυτό το κείμενο που δημοσιεύτηκε στο Ελευθεριακό Αλμανάκ το 1931, ο Ιταλός αναρχικός, αναπτύσσει με βάση το υφιστάμενο πλαίσιο το ζήτημα της τακτικής. Για τους Αναρχικούς η Εξουσία δεν αποτελεί, ούτε σκοπό ούτε μέσο, μιας και οι Αναρχικοί είναι φύση και θέση ενάντια και απέναντί της, άσχετα με πιο τρόπο αυτή εκδηλώνεται. Η διαχρονική αξία του κειμένου αυτού είναι η αδιαπραγμάτευτη αντίσταση σε κάθε είδους τακτικισμό.
Η παρούσα αβέβαιη, ταλαιπωρημένη και ασταθής πολιτική και κοινωνική κατάσταση στην Ευρώπη και τον κόσμο, η οποία γεννά κάθε είδους ελπίδες και φόβους, καθιστά πιο επείγον από ποτέ να είμαστε προετοιμασμένοι για τις αναταραχές που, αργά ή γρήγορα, αλλά αναπόφευκτα, θα έρθουν. Και αυτό αναζωπυρώνει τη συζήτηση -η οποία ούτως ή άλλως είναι πάντα επίκαιρη- σχετικά με το πώς μπορούμε να προσαρμόσουμε τις ιδεαλιστικές μας φιλοδοξίες στην κατάσταση που επικρατεί σε διάφορες χώρες αυτή τη στιγμή και πώς να περάσουμε από το κήρυγμα των ιδανικών στην πρακτική τους εφαρμογή.
Εφόσον είναι φυσικό σε ένα κίνημα σαν το δικό μας, το οποίο δεν αναγνωρίζει την αυθεντία ούτε των προσώπων ούτε των κειμένων και το οποίο βασίζεται εξ ολοκλήρου στην ελεύθερη κριτική, υπάρχουν διάφορες απόψεις και πολλές τακτικές που πρέπει να ακολουθηθούν.
Έτσι, κάποιοι αφιερώνουν ολόκληρη τη δραστηριότητά τους στην τελειοποίηση και το κήρυγμα του ιδανικού, χωρίς να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στο αν γίνονται κατανοητά ή ακολουθούνται, και στο αν τα εν λόγω ιδανικά μπορούν να υλοποιηθούν δεδομένης της τρέχουσας κατάστασης της λαϊκής γνώμης και των υπαρχόντων υλικών πόρων. Αυτοί οι σύντροφοι, λίγο πολύ ρητά και σε βαθμούς που ποικίλλουν από άτομο σε άτομο, περιορίζουν τον ρόλο των αναρχικών στην κατεδάφιση των σημερινών θεσμών καταστολής σήμερα και στην προστασία από την εγκαθίδρυση νέων κυβερνήσεων και νέων προνομίων αύριο. Αλλά αγνοούν όλα τα υπόλοιπα, τα οποία τυχαίνει να είναι το σοβαρό, αναπόφευκτο και μη αναβλητέο πρόβλημα της κοινωνικής αναδιοργάνωσης σε ελευθεριακές γραμμές.
Πιστεύουν ότι, όσον αφορά τα προβλήματα της ανοικοδόμησης, όλα θα τακτοποιηθούν από μόνα τους, αυθόρμητα, χωρίς προηγούμενη προετοιμασία και σχεδιασμό, χάρη σε κάποια μυθική δημιουργική ικανότητα των μαζών ή δυνάμει ενός υποτιθέμενου φυσικού νόμου σύμφωνα με τον οποίο, μόλις εξαλειφθούν η κρατική βία και τα καπιταλιστικά προνόμια, όλοι οι άνθρωποι θα γίνουν καλοί και έξυπνοι, οι συγκρούσεις συμφερόντων θα εξαφανιστούν και η ευημερία, η ειρήνη και η αρμονία θα βασιλεύσουν στον κόσμο.
Άλλοι, παρακινούμενοι πάνω απ' όλα από την επιθυμία να είναι ή να φαίνονται πρακτικοί, ασχολούνται με τις αντιληπτές δυσκολίες που ενυπάρχουν στις συνέπειες της επανάστασης και γνωρίζουν την ανάγκη να κερδίσουμε τις καρδιές και τα μυαλά του μεγαλύτερου μέρους του κοινού ή τουλάχιστον να ξεπεράσουμε την εχθρότητα που προκαλείται από την άγνοια για τις προτάσεις μας, επιθυμούν να καταρτίσουν ένα πρόγραμμα, ένα πλήρες σχέδιο κοινωνικής αναδιοργάνωσης που θα απαντούσε σε όλα τα προβλήματα και θα ικανοποιούσε εκείνους που (για να χρησιμοποιήσουμε μια φράση· δανεισμένη από τα αγγλικά) αναφέρονται ως «ο άνθρωπος του δρόμου». Οποιοσδήποτε άνθρωπος, δηλαδή, που δεν έχει συγκεκριμένη κομματική γραμμή ή σταθερή ιδέα και αποφασίζει σύμφωνα με τα πάθη και τα συμφέροντα της στιγμής.
Από την πλευρά μου, πιστεύω ότι και οι δύο στάσεις έχουν τα καλά και τα κακά τους σημεία, και ότι αν δεν υπήρχε μια ατυχής τάση προς την υπερβολή και τον δογματισμό, θα μπορούσαν να αλληλοσυμπληρώνονται, προσαρμόζοντας τη συμπεριφορά μας στις απαιτήσεις του ιδανικού στόχου και στις ανάγκες της κατάστασης και επιτυγχάνοντας έτσι τη μέγιστη πρακτική αποτελεσματικότητα, παραμένοντας παράλληλα απόλυτα πιστοί στο πρόγραμμά μας για αληθινή ελευθερία και δικαιοσύνη.
Το να παραμελούμε όλα τα προβλήματα της ανοικοδόμησης ή να προετοιμάζουμε ολοκληρωμένα και ομοιόμορφα σχέδια είναι και τα δύο λάθη, υπερβολές που, με διαφορετικούς τρόπους, θα οδηγούσαν στην ήττα μας ως αναρχικούς και στη νίκη νέων ή παλαιών αυταρχικών καθεστώτων. Η αλήθεια βρίσκεται στη μέση.
Είναι παράλογο να πιστεύουμε ότι, μόλις η κυβέρνηση καταστραφεί και οι καπιταλιστές απαλλοτριωθούν, «τα πράγματα θα τακτοποιηθούν μόνα τους» χωρίς την παρέμβαση εκείνων που έχουν ήδη μια ιδέα για το τι πρέπει να γίνει και που ξεκίνησαν αμέσως να το κάνουν. Ίσως αυτό θα μπορούσε να συμβεί - και μάλιστα θα ήταν καλύτερο αν συνέβαινε - αν υπήρχε χρόνος να περιμένουμε τους ανθρώπους, τον καθένα, να βρει έναν τρόπο, με δοκιμές και εμπειρίες, να ικανοποιήσει τις δικές του ανάγκες και γούστα σε συμφωνία με τις ανάγκες και τα γούστα των άλλων. Αλλά η κοινωνική ζωή ως ζωή των ατόμων δεν επιτρέπει διακοπή. Αμέσως μετά την επανάσταση, μάλιστα την ίδια μέρα της εξέγερσης, θα υπάρξει η ανάγκη να προμηθεύσει τον πληθυσμό με τρόφιμα και άλλες επείγουσες ανάγκες και, επομένως, να διασφαλίσει τη συνεχή παραγωγή βασικών αγαθών (ψωμί κ.λπ.), τη λειτουργία των κύριων δημόσιων υπηρεσιών (νερό, μεταφορές, ηλεκτρικό ρεύμα κ.λπ.) και την αδιάλειπτη ανταλλαγή μεταξύ πόλης και υπαίθρου.
Αργότερα, οι μεγαλύτερες δυσκολίες θα εξαφανιστούν. Η εργασία, οργανωμένη από εκείνους που κάνουν την πραγματική δουλειά, θα γίνει εύκολη και ελκυστική. Η υψηλή παραγωγικότητα θα καταστήσει περιττή κάθε είδους υπολογισμό της σχέσης μεταξύ παραγόμενων και καταναλισκόμενων προϊόντων και ο καθένας θα μπορεί κυριολεκτικά να παίρνει ό,τι θέλει από το σωρό. Τα τερατώδη αστικά συσσωματώματα θα διαλυθούν, ο πληθυσμός θα κατανεμηθεί ορθολογικά σε όλη τη χώρα και σε κάθε περιοχή, σε κάθε ομάδα, ενώ θα διατηρήσει και θα προσθέσει στα αγαθά που παρέχονται από τις μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις και θα παραμείνει συνδεδεμένος με την ανθρώπινη κοινωνία στο σύνολό της μέσω ενός αισθήματος συμπάθειας και αλληλεγγύης, θα είναι γενικά αυτάρκης, χωρίς να πλήττεται από τις καταπιεστικές και δαπανηρές επιπλοκές της οικονομικής ζωής τώρα.
Αλλά αυτά και χιλιάδες άλλα όμορφα πράγματα που μας έρχονται στο μυαλό είναι η ανησυχία του μέλλοντος, ενώ εμείς, εδώ και τώρα, πρέπει να σκεφτούμε πώς να ζήσουμε στον σημερινό κόσμο, στην κατάσταση που μας έχει παραδώσει η ιστορία και την οποία η επανάσταση, δηλαδή μια πράξη βίας, δεν μπορεί να αλλάξει ριζικά από τη μια μέρα στην άλλη κουνώντας ένα μαγικό ραβδί. Και επειδή, καλώς ή κακώς, πρέπει να ζήσουμε, αν δεν ξέρουμε πώς και δεν μπορούμε να κάνουμε αυτό που πρέπει να γίνει, άλλοι με διαφορετικούς στόχους θα το κάνουν αντ' αυτού, με αποτελέσματα εντελώς αντίθετα από αυτά που επιδιώκουμε εμείς.
Δεν πρέπει να παραμελούμε τον «άνθρωπο του δρόμου», ο οποίος άλλωστε αντιπροσωπεύει την πλειοψηφία του πληθυσμού σε όλες τις χώρες και χωρίς τη συμμετοχή του οποίου η χειραφέτηση είναι εκτός συζήτησης· ούτε όμως υπάρχει λόγος να βασιζόμαστε υπερβολικά στην ευφυΐα και την πρωτοβουλία του.
Ο συνηθισμένος άνθρωπος, ο «άνθρωπος του δρόμου», έχει πολλές εξαιρετικές ιδιότητες. Έχει τεράστιες δυνατότητες, που δίνουν τη βέβαιη ελπίδα ότι μια μέρα θα γίνει η ιδανική ανθρωπότητα στην οποία έχουμε θέσει το στόχαστρό μας. Αλλά εν τω μεταξύ, έχει ένα σοβαρό ελάττωμα, το οποίο εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την εμφάνιση και την επιμονή της τυραννίας: δεν του αρέσει να σκέφτεται. Και ακόμα και όταν κάνει προσπάθειες χειραφέτησης, είναι πάντα πιο πιθανό να ακολουθήσει εκείνους που τον γλιτώνουν από την προσπάθεια της σκέψης και που αναλαμβάνουν για αυτόν την ευθύνη της οργάνωσης, της διεύθυνσης... και της διοίκησης. Εφόσον οι συνήθειές του δεν διαταράσσονται υπερβολικά, είναι ικανοποιημένος αν άλλοι σκέφτονται για αυτόν και του λένε τι να κάνει, ακόμα κι αν δεν του απομένει τίποτα άλλο παρά η υποχρέωση να εργάζεται και να υπακούει.
Αυτή η αδυναμία, αυτή η τάση του κοπαδιού να περιμένει και να ακολουθεί εντολές, υπήρξε η πληγή πολλών επαναστάσεων και παραμένει ο κίνδυνος για τις επαναστάσεις στο εγγύς μέλλον.
Αν το πλήθος δεν κοιτάξει τον εαυτό του, και μάλιστα αμέσως, άνθρωποι καλής θέλησης, ικανοί για πρωτοβουλία και λήψη αποφάσεων, πρέπει απαραίτητα να κάνουν πράγματα για αυτό. Και σε αυτό, στα μέσα για την κάλυψη των επειγόντων αναγκών, πρέπει να διακριθούμε σαφώς από τα αυταρχικά κόμματα.
Οι αυταρχικοί σκοπεύουν να επιλύσουν το ζήτημα εγκαθιστώντας τους εαυτούς τους στην κυβέρνηση και επιβάλλοντας το πρόγραμμά τους με τη βία. Μπορεί μάλιστα να είναι καλόπιστοι και να πιστεύουν ειλικρινά ότι κάνουν το καλό όλων, αλλά στην πραγματικότητα θα πετύχουν μόνο στη δημιουργία μιας νέας προνομιούχας τάξης που θα ασχολείται με τη διατήρηση της νέας κυβέρνησης και, στην πραγματικότητα, με την αντικατάσταση μιας τυραννίας με μια άλλη.
Σίγουρα οι αναρχικοί πρέπει να προσπαθήσουν να κάνουν τη μετάβαση από την κατάσταση της δουλείας σε μια κατάσταση ελευθερίας όσο το δυνατόν πιο άκοπη, παρέχοντας στο κοινό όσο το δυνατόν περισσότερες πρακτικές και άμεσα εφαρμόσιμες ιδέες. Αλλά πρέπει να προσέχουν να μην ενθαρρύνουν αυτή την πνευματική αδράνεια και αυτή την προαναφερθείσα τάση να υπακούν και να αφήνουν τους άλλους να δράσουν.
Για να επιτύχει πραγματικά ως απελευθερωτική δύναμη, για την ελεύθερη πρωτοβουλία όλων και όλων, η επανάσταση πρέπει να αναπτυχθεί ελεύθερα με χίλιους διαφορετικούς τρόπους, που να αντιστοιχούν στις χίλιες διαφορετικές ηθικές και υλικές συνθήκες στις οποίες βρίσκεται τώρα ο λαός. Και πρέπει να προωθήσουμε και να εφαρμόσουμε, όσο μπορούμε, εκείνους τους τρόπους ζωής που ανταποκρίνονται καλύτερα στα ιδανικά μας. Αλλά πάνω απ' όλα πρέπει να καταβάλουμε ιδιαίτερη προσπάθεια για να αφυπνίσουμε στη μάζα του λαού ένα πνεύμα πρωτοβουλίας και τη συνήθεια να κάνει τα πράγματα μόνος του.
Πρέπει επίσης να αποφεύγουμε να φαινόμαστε ότι έχουμε τον έλεγχο, ενεργώντας με λόγια και πράξεις ως σύντροφοι μεταξύ συντρόφων. Πρέπει να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι αν είμαστε πολύ ζηλωτές στο να επιβάλλουμε τον ρυθμό προς την κατεύθυνσή μας για να εφαρμόσουμε τα σχέδιά μας, διατρέχουμε τον κίνδυνο να κόψουμε τα φτερά της επανάστασης και να αναλάβουμε εμείς οι ίδιοι, λίγο πολύ άθελά μας, εκείνη τη λειτουργία της κυβέρνησης που τόσο πολύ αποδοκιμάζουμε στους άλλους.
Και ως κυβέρνηση δεν θα αξίζαμε τίποτα περισσότερο από τους άλλους. Ίσως μάλιστα να ήμασταν ακόμη πιο επικίνδυνοι για την ελευθερία, επειδή, τόσο έντονα πεπεισμένοι ότι έχουμε δίκιο και πράττουμε το καλό, θα μπορούσαμε να τείνουμε, σαν πραγματικοί φανατικοί, να θεωρούμε όλους όσους δεν σκέφτονται ή δεν ενεργούν όπως εμείς, αντεπαναστάτες και εχθρούς του δημόσιου συμφέροντος.
Αν, λοιπόν, αυτό που κάνουν οι άλλοι δεν είναι αυτό που θα θέλαμε εμείς, δεν έχει σημασία, αρκεί να διασφαλίζεται η ελευθερία όλων.
Αυτό που πραγματικά έχει σημασία είναι ο λαός να κάνει αυτό που θέλει. Γιατί οι μόνες εξασφαλισμένες κατακτήσεις είναι αυτές που κάνει ο λαός με τις δικές του προσπάθειες. Οι μόνες οριστικές μεταρρυθμίσεις είναι αυτές που απαιτούνται και επιβάλλονται από τη λαϊκή συνείδηση.
*Μετάφραση: Αργύρης Αργυριάδης
