Έναν αιώνα αργότερα, τι μπορούμε να μάθουμε από τους Ρώσους και Ουκρανούς αναρχικούς;
Οι αρχές της δεκαετίας του 1920 αποτέλεσαν μια σκοτεινή περίοδο για το αναρχικό κίνημα στην Ανατολική Ευρώπη. Η Ρωσική Επανάσταση είχε μετατραπεί από μια γνήσια εργατική εξέγερση σε δικτατορία του Μπολσεβίκικου Κόμματος.
Οι αναρχικές ομάδες και εφημερίδες απαγορεύτηκαν και τα μέλη τους είτε φυλακίστηκαν είτε σκοτώθηκαν. Άλλοι αναγκάστηκαν να αυτοεξοριστούν. Μερικοί από αυτούς τους πρόσφυγες –μεταξύ των οποίων ο ηγέτης της ουκρανικής πολιτοφυλακής Νέστορ Μαχνό, η Λευκορωσίδα Ίντα Μετ και ο Ρώσος Πιοτρ Αρσίνοφ- κατέληξαν στη Γαλλία. Εκεί, συγκεντρώθηκαν, αναστοχάστηκαν τις εμπειρίες τους και προετοιμάστηκαν να εκδώσουν ένα νέο έντυπο με την ονομασία «Delo Truda» (Η Υπόθεση της Εργασίας ή Εργατική Υπόθεση).
Πριν από την επανάσταση, το ρωσικό αναρχικό κίνημα ήταν σχετικά μικρό. Όμως, κατά τη διάρκεια του 1917, ομάδες και εφημερίδες ξεπήδησαν παντού, κερδίζοντας έδαφος τόσο μεταξύ των εργατών όσο και των αγροτών.
Ωστόσο, το αναρχικό αυτό κίνημα παρέμενε βαθιά αποδιοργανωμένο. Διαιρούνταν όχι μόνο από ιδεολογικές διαφωνίες, αλλά και από ριζικά διαφορετικές τακτικές. Ο αναρχισμός στη Ρωσία δεν είχε σαφή κατεύθυνση ούτε την ικανότητα να αμφισβητήσει την ηγεμονία των Μπολσεβίκων (οι οποίοι, πριν αναλάβουν την εξουσία, υιοθετούσαν συνθήματα παρόμοια με αυτά των καλύτερα οργανωμένων αναρχικών).
Σήμερα, το αναρχικό κίνημα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολλά από αυτά τα προβλήματα. Τι μπορούμε λοιπόν να μάθουμε από την ομάδα του «Delo Truda»;
Καλύτερα διαχωρισμένοι παρά κακώς ενωμένοι
Η «Delo Truda» πίστευε ότι αν το αναρχικό κίνημα σε όλο τον κόσμο δεν έπαιρνε στα σοβαρά την οργάνωση, θα ήταν καταδικασμένο για πάντα. Είχαν δει από πρώτο χέρι πώς η αποδιοργανωμένη και ασταθής φύση του ρωσικού κινήματος είχε οδηγήσει στην ήττα.
Ταυτόχρονα, γνώριζαν ότι αυτό δεν μπορούσε να διορθωθεί απλώς προσπαθώντας να ενωθούν όλοι όσοι αυτοαποκαλούνταν αναρχικοί. Το να καλύπτουν επιφανειακά τις διαιρέσεις δεν θα έλυνε το πρόβλημα ότι ο «αναρχισμός» σήμαινε διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθρώπους και ότι πολλές από τις ιδέες τους ήταν αντιφατικές μεταξύ τους.
Για την «Delo Truda», μια αναρχική οργάνωση έπρεπε να βασίζεται σταθερά στην πολιτική της ταξικής πάλης και να έχει μια σαφή, κοινή στρατηγική. Ήταν καλύτερο να υπάρχουν λιγότερα μέλη, αφοσιωμένα σε κοινούς στόχους, παρά μια μεγαλύτερη ομάδα στην οποία ο καθένας τραβούσε προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Ενότητα και συλλογική ευθύνη
Στις 20 Ιουνίου 1926, η ομάδα «Delo Truda» δημοσίευσε ένα σχέδιο «Οργανωτικής Πλατφόρμας της Γενικής Ένωσης Αναρχικών» — γνωστό σήμερα ως «η Πλατφόρμα».
Η «Πλατφόρμα» περιλαμβάνει τρία τμήματα. Το πρώτο παρέχει μια γενική επισκόπηση του αναρχισμού, της τάξης και της στρατηγικής. Το δεύτερο ασχολείται με τον τρόπο διαχείρισης της κοινωνίας κατά τη διάρκεια μιας επανάστασης. Αν και ολόκληρη η «Πλατφόρμα» είναι πολύτιμη, το τρίτο και τελευταίο τμήμα είναι το πιο γνωστό. Εδώ, οι συγγραφείς περιγράφουν τέσσερις αρχές για μια προτεινόμενη αναρχική οργάνωση.
Η πρώτη αρχή είναι η ενότητα της θεωρίας. Οι αναρχικές οργανώσεις πρέπει να στηρίζονται σε ένα στέρεο θεμέλιο αναρχικής θεωρίας, το οποίο μοιράζονται όλα τα μέλη.
Η δεύτερη είναι η ενότητα της τακτικής. Οι ομάδες δεν λειτουργούν όταν τα μέλη κάνουν απλώς το δικό τους. Για να είναι αποτελεσματικές και να έχουν πραγματική δημοκρατική λογοδοσία, οι ομάδες πρέπει να σχεδιάζουν, να συντονίζουν και να εφαρμόζουν από κοινού τις αποφάσεις που έχουν συμφωνηθεί.
Η τρίτη αρχή είναι η συλλογική ευθύνη. Αυτή απορρέει από τα δύο πρώτα σημεία. Η πολιτική δραστηριότητα των μεμονωμένων μελών καθοδηγείται από την οργάνωση στο σύνολό της. Όταν τα μέλη συμμετέχουν στα συνδικάτα ή στα κοινωνικά κινήματά τους, δεν το κάνουν απλώς ως τυχαία άτομα, αλλά ως μέλη μιας πολιτικής οργάνωσης. Τα μέλη πρέπει να λογοδοτούν το ένα στο άλλο και στο κοινό έργο της ομάδας.
Οργάνωση από τα κάτω
Η τέταρτη και τελευταία αρχή της «Πλατφόρμας» είναι ο φεντεραλισμός, μια βασική ιδέα του αναρχισμού, που είναι κεντρική για τη δομή που προτείνει η «Πλατφόρμα» για μια αναρχική ομοσπονδία.
Μια επαναστατική οργάνωση δεν μπορεί να βασίζεται σε αυταρχικές, ιεραρχικές δομές. Μπορεί να οικοδομηθεί μόνο μέσω της ελεύθερης συμφωνίας και της αυτονομίας των μελών, των παραρτημάτων και των ομάδων.
Είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι ο φεντεραλισμός δεν σημαίνει αποδιοργάνωση. Για να λειτουργήσει μια ομοσπονδία και να αποκομίσει τα οφέλη ενός συντονισμού υψηλού επιπέδου, οι ομάδες πρέπει να τηρούν τις συμφωνίες τους και να εφαρμόζουν τις συλλογικές αποφάσεις.
Για να διευκολυνθεί όλο αυτό, η «Πλατφόρμα» προτείνει οι αναρχικές οργανώσεις να διαθέτουν «Εκτελεστικές Επιτροπές». Αυτή η διατύπωση μπορεί να οδηγήσει τους σύγχρονους αναγνώστες να σκεφτούν κάποιο είδος εταιρικού διοικητικού συμβουλίου ή μια κεντρική ηγεσία κόμματος. Όμως, αν διαβάσει κανείς την «Πλατφόρμα», είναι σαφές ότι δεν αυτή είναι η επιδιωκόμενη έννοια.
Η επιτροπή θα διευκόλυνε, αντίθετα, τον συντονισμό μεταξύ των διαφόρων ομάδων, θα μελετούσε τη συνολική κατάσταση του κινήματος και θα εφάρμοζε τις αποφάσεις που λαμβάνονται από τα συνέδρια. Μια «Εκτελεστική Επιτροπή» αυτού του είδους δεν διαθέτει δική της εξουσία, αλλά η εξουσία παραμένει στα χέρια των μελών και των αντίστοιχων ομάδων τους.
Η κληρονομιά της «Πλατφόρμας»
Εκατό χρόνια μετά, υπάρχουν στοιχεία της «Πλατφόρμας» που έχουν ξεπεραστεί. Για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να ανησυχούμε τόσο πολύ για την οικοδόμηση δεσμών μεταξύ εργατών και αγροτών - ειδικά σε μια χώρα όπως η Αυστραλία.
Υπάρχουν και άλλες ελλείψεις. Οι συντάκτες είναι διεθνιστές, αλλά δεν αποδίδουν στον διεθνισμό τον κεντρικό ρόλο που του αξίζει. Δίνεται σημαντικά μεγαλύτερη έμφαση στον ένοπλο αγώνα. Ωστόσο, ακόμη και η πιο αποτελεσματική άμυνα είναι καταδικασμένη αν η επανάσταση δεν εξαπλωθεί.
Η «Πλατφόρμα» ήταν, βέβαια, απλώς ένα προσχέδιο και θεωρούνταν από τους συντάκτες της ως ένα ζωντανό ντοκουμέντο. Το κεντρικό της επιχείρημα, ότι οι αναρχικοί πρέπει να είναι οργανωμένοι και να παρεμβαίνουν στην ταξική πάλη, είναι σήμερα εξίσου σημαντικό με αυτό που ήταν πάντα.
Και αυτό γιατί τα τελευταία εκατό χρόνια έχουν δείξει πόσο σωστό είναι μεγάλο μέρος της Πλατφόρμας. Το αναρχικό κίνημα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από αποδιοργάνωση. Οι δεσμοί μεταξύ του αναρχικού κινήματος και της ευρύτερης εργατικής τάξης είναι πιο φθαρμένοι σήμερα απ’ ό,τι ήταν στις αρχές του 20ού αιώνα. Όλα αυτά έχουν λειτουργήσει εις βάρος του αναρχισμού και του εργατικού κινήματος.
Στο μεταξύ, οι πιο αποτελεσματικές αναρχικές οργανώσεις ήταν εκείνες όπως η Αναρχική Ομοσπονδία Ουρουγουάης (FAU) κατά τις δεκαετίες του 1950-70. Η FAU ήταν αποτελεσματική ακριβώς επειδή ακολουθούσε ιδέες παρόμοιες με αυτές των πλατφορμιστών, υπό την ονομασία «εσπεσιφισμός» (especifism - αναφερόμενη στην ανάγκη για μια «συγκεκριμένη αναρχική οργάνωση») .
Ο πλατφορμισμός και η ACF
Ως Anarchist Communist Federation (Αναρχική Κομμουνιστική Ομοσπονδία) έχουμε επηρεαστεί από την Πλατφόρμα, αλλά δεν αυτοαποκαλούμαστε «πλατφορμιστές». Αυτό συμβαίνει για τον ίδιο λόγο που δεν αυτοαποκαλούμαστε «εσπεσιφιστές». Η Πλατφόρμα και ο εσπεσιφισμός αποτελούν μέρος μιας πολύ μακρύτερης παράδοσης οργανωμένου αναρχικού κομμουνισμού.
Οι συντάκτες της «Πλατφόρμας» αναγνώριζαν ότι δεν εισήγαγαν κάποια μεγάλη καινοτομία. Οι βασικές τους ιδέες αποτελούσαν μέρος του αναρχικού κινήματος από την αρχή και είχαν επηρεάσει οργανώσεις σε χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία.
Παρ’ όλα αυτά, θα υποστηρίζαμε ότι η «Πλατφόρμα» αποτελεί ουσιαστική συμβολή σε αυτή την παράδοση. Θα πρέπει να μελετηθεί από όποιον πιστεύει ότι, για να ανατρέψουμε πραγματικά τον καπιταλισμό και την κυβέρνηση, χρειαζόμαστε ένα ρεαλιστικό σχέδιο για να νικήσουμε.
*Το παρόν άρθρο δημοσιεύεται στο νέο τεύχος του Picket Line, εκφραστικού οργάνου της Anarchist Communist Federation. Σχετικός σύνδεσμος: https://ancomfed.org/2026/08/100-years-of-the-platform/ Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης.
